Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Hjónaleysin Jón og Ólína

Svo merkilegt sem það hlýtur að hafa verið á þeirra tíma mælikvarða, þá gengu þau aldrei í heilagt hjónaband, Jón Brandsson og Ólína Ólafsdóttir, langafi minn og langamma. Pabbi taldi sig reyndar hafa á því skýringu.

Brandur Jónsson bóndi á Bálkastöðum inn (sem svo erukallaðir til aðgreiningar frá Bálkastöðum út) var ríkur bóndi. Hann átti tvær jarðir, Bálkastaðina og Orrahól í Dölum. Hann átti líka tvo syni, Jón og Ólaf. Ung vinnukona var á Bálkastöðum, Ólína Ólafsdóttir, af fátækum ættum.

Gerður arflaus?
Þegar Brandur bóndi lá banalegu sína, var honum ljóst að eldri sonur hans og fátæka vinnukonan voru eitthvað að draga sig saman. Hann kallaði Jón fyrir sig og gerði honum tvo kosti: annaðhvort skyldi hann lofa sér því að kvænast ekki þessari vinnukonu „ellegar þá að ég geri þig arflausan.“

Pabbi sagði svo frá að Jóni Brandssyni hefði ekki litist á blikuna. Annars vegar var hann áhugamaður um veraldleg verðmæti, en hins vegar var hann yfir sig ástfanginn af ungu vinnukonunni. Nú voru góð ráð dýr og þurfti að hugsa hratt. Jón Brandsson hafði engin umsvif og gaf föður sínum þetta loforð. „Og við það stóð hann,“ sagði pabbi. „Hann giftist henni aldrei, en bjó með henni alla sína ævi og átti með henni fjögur börn.“ Ég þykist muna rétt að pabbi hafi sagt börnin vera 4, en þau urðu reyndar 6. Tvö þau yngstu komust aldrei á legg, annað lifði í 10 daga, en hitt náði ekki 2 ára aldri. Ungbarnadauði var algengur á 19. öld og kannski ekki oft minnst á þau afkvæmi sem dóu í frumbernsku. Það gæti því sem best staðist að pabbi hafi ekki heyrt getið um þessi föðursystkin sín.

Sá megingalli er á þessari frásögu pabba, að hún gengur ekki upp. Hólmfríður afasystir mín, elsta barn þeirra Jóns og Ólínu fæddist á gamlársdag 1876, en Brandur „ríki“ dó ekki fyrr en 2. ágúst 1881. Og þá voru börn Jóns og Ólínu reyndar orðin þrjú. Þótt frásögn pabba fái þannig ekki staðist í bókstaflegri merkingu, má kannski gera ráð fyrir að eitthvert sannleikskorn leynist í henni. Sambúð án hjónabands var almennt nánast óhugsandi á 19. öld, þannig að eitthvað hefur legið hér að baki.

Sagan sjálf hefur væntanlega tekið þeim breytingum sem góð saga þarfnast til að verða góð. Það ætti síst að koma mér á óvart, því sjálfur hef ég betrumbætt ýmsar sögur örlítið í sama tilgangi. Auðvitað er ógerlegt að gera sér nákvæma grein fyrir hinni raunverulegu atburðarás og því síður hver eða hverjir hafi lagað söguna til. Enda skiptir það minnstu máli. Staðreyndin er sú að Jón Brandsson og Ólína Ólafsdóttir lifðu alla ævi sína án prestvígslu. Það hefur ekki verið að ástæðulausu.

Getgátur um arf og jarðakaup
Trúlega má einhvers staðar grafa upp heimildir um eignarhald á einstökum jörðum á þessum tíma. En þess sjást allavega ekki bein merki að Brandur Jónsson hafi átt Orrahól á Fellsströnd. Hann bjó þar að vísu í 42 ár (1832-1874) en fluttist síðan "norður í Hrútafjörð og bjó þar á eignarjörð sinni, Bálkastöðum inn", segir séra Jón Guðnason í bókinni Dalamenn. Vel er hugsanlegt að hann hafi selt Orrahól og keypt Bálkastaði og bæði frásögn föður míns og meira en 40 ára búseta Brands á sömu jörðinni gæti stutt það.

Þegar fjölskyldan flutti að Bálkastöðum þjóðhátíðarvorið 1874 hefur Jón Brandsson verið 25 ára og hafi Ólína ráðist þar í vist strax sama vor, hefur það verið rétt um tvítugsafmælið hennar. Foreldrar hennar voru á þessum tíma á Stað, næsta bæ utan við Bálkastaði, trúlega í húsmennsku, en höfðu búið á allnokkrum jörðum við Hrútafjörð og fluttust vestur í Dali 1976, þar sem þau bjuggu í Stóra-Galtardal til 1880. Í raun eru nú engar heimildir um fortíð þeirra, aðrar en að þau voru bæði skráð í foreldrahúsum 1860.

Þótt mig skorti heimildir, benda allar líkur til að Brandur Jónsson hafi aldrei átt fleiri jarðir en eina í senn. Búferlaflutningar Ólafs, yngri sonarins næstu áratugina, benda líka til þess að arfshlutur hans hafi orðið talsvert minni og vafasamt hvort hann hefur nokkurn tíma eignast jörð. Ólafur bjó áfram á Bálkastöðum til 1887, fluttist þá að Vatni í Haukadal þar sem hann bjó í 11 ár, en flutti eftir það milli ýmissa jarða í Dölum. Ég veit ekki hvenær Jón Brandsson keypti Tannstaði, en auðvitað gæti hann hafa haft jörðina í ábúð fyrstu árin. Þeir bræður hljóta að hafa selt Bálkastaði og vel er mögulegt að það hafi ekki gerst fyrr um það leyti sem Ólafur flutti að Vatni.

Lítils háttar um Ólaf Brandsson
Ég má til með að skjóta hér að þeirri einu sögu af Ólafi langafabróður mínum sem ég kann, en hana er að finna í ævisögu Thors Jensen. Þegar Thor var ungur maður á Borðeyri, var þar fjölsóttur verslunarstaður og Thor fékk þá hugmynd að þar mætti reka veitingastað og selja kaupstaðargestum kaffi og meðlæti. Hann leitaði á náðir bónda eins, sem hann taldi vel stæðan, Ólafs Brandssonar á Bálkastöðum, bar hugmyndina undir hann og bað hann að lána sér dálitla fjárhæð fyrir nauðsynlegasta stofnkostnaði. Ólafur hugsaði málið í nokkrar vikur, en leist ekki á hugmyndina og gaf afsvar. Fyrir bragðið reis aldrei kaffihús á Borðeyri.

Ólafur Brandsson varð afar kynsæll maður. Hann eignaðist 11 börn, son sem dó um tvítugt og 10 dætur sem allar eignuðust fjölmörg börn. Á ættarmóti sem haldið var í Dalabúð 1983 minnir mig að afkomendur hans hafi verið farnir að nálgast þúsundið, en afkomendur Jóns Brandssonar voru þá líklega enn orðnir hundrað.

Aurapúkinn og eyðsluklóin
Ég á bernskuminningar sem styðja þá skoðun föður míns að Jón Brandsson hafi verið íhaldssamur á verðmæti eins og hann átti kyn til, en Ólína Ólafsdóttir aftur á móti haft fullan skilning á fátækt. Pabbi minntist þess frá bernskuárum sínum að Ólína, amma hans, hefði helst ekki látið þurfandi fólk frá sér fara án þess að „víkja að þeim einhverju lítilræði“. Það gat verið sláturkeppur, eða hvað annað matarkyns, sem hún fann í búri sínu. Sömuleiðis minntist pabbi þess að hafa séð Jón Brandsson, afa sinn, strjúka skeggið og tauta fyrir munni sér: „Hún Olla, hún Olla. Hún hefur sólundað öllum mínum auði.“ Þetta man ég orðrétt og pabbi sjálfur taldi þetta til marks um það að afi hans hefði verið aurapúki en amman gjafmild. Og það kemur vel heim við uppruna þeirra beggja.

Ég má til að tilgreina hér þá stuttu sögu sem Einar á Bakka sagði mér einhverju sinni á síðasta áratug 20. aldar. Við fengum okkur sígarettu og ég sagðist hafa haldið að hann væri hættur. Einar svaraði: Mér finnst nú ekki taka því úr þessu, Jón minn – og glotti við. Meðan við reyktum sagði Einar mér þessa sögu. Hann hefur verið tæpra 14 ára í barnaskóla á Þóroddstöðum 22. (eða kannski 23.) mars árið 1932. Með honum í skólanum var Jón Daníelsson föðurbróðir minn, tveimur árum yngri og ekki orðinn 12 ára.

Einari sagðist svo frá að Þorvaldur bóndi hefði án nokkurs fyrirvara opnað dyrnar, rekið höfuðið innum gættina og kallað: „Jón á Tannstöðum! Þú átt að fara heim strax! Hann afi þinn er dauður!“ Og tæpum 65 árum síðar sagði Einar mér sem sagt, að þetta hefði sér þótt óþarflega ónærgætnislega að farið. En bætti svo við: En kannski var þetta bara svona. Fólk lifði og fólk dó. Þannig var gangur lífsins.

Erfitt gamalmenni
Þetta var sem sagt í mars 1932. Ólína langamma mín átti þá enn 11 ár ólifuð. Pabbi sagði mér lítils háttar frá henni á þessum síðustu árum. Ég man orðrétt að hann sagði að hún hefði verið „erfitt gamalmenni“. Merkingin er ekki torskilin. Auk þess nefndi pabbi að Ólína hefði iðulega lagt leið sína „upp á veg“ og tekið þar tali menn sem fóru hjá. Auðvitað hafa flestir verið ríðandi, en tæpast hefur nokkur maður verið svo ósvífinn að ríða hjá án þess að skiptast á nokkrum orðum við gamla konu. Pabbi sagði að hún hefði ævinlega fyrst spurt um nafn og ættir: „Hver er maðurinn?“ – „Hverra manna ertu?“

Svo vill til að til er skrifleg frásögn af þessari langömmu minni á gamals aldri. Hana er að finna í allt of stuttrituðum bernskuminningum Erlendar Jónssonar, sem lengi var helsti bókmenntagagnrýnandi Morgunblaðsins, en ólst upp á Geithól í Hrútafirði til 9 ára aldurs. Honum segist svo frá að Ólína Ólafsdóttir frá Tannstöðum hafi komið alloft á Geithól. Og honum er minnistætt þetta tilsvar hennar: „Af því að maturinn vill mig.“

Ólína lifði lengi. Hún dó 23. júlí 1943. Ég geri ráð fyrir að hún hafi verið södd lífdaga, enda fáir eftir af samferðamönnum hennar á lífsleiðinni, ef nokkur. Hún lifði lengst systkina sinna. Meira að segja „postulinn á Fellsströnd“ Matthías Ólafsson, sem var ári yngri hafði burtkallast úr þessum heimi 6 árum fyrr.

En Matthías á Orrahóli þarf sinn sérstaka pistil.

Jón Brandsson (22.12.1848-22.03.1932)

Ólína Valgerður Ólafsdóttir (17.05.1854-23.07.1943)

Til baka