Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Einar á Reykjum

Það gleður gamalt hjarta þegar sveitungar manns vinna afrek. Stærsta stjarna Staðarhrepps hins forna, Helga Margrét Þorsteinsdóttir, náði í dag (24. júlí 2010) 3. sæti í sjöþraut á heimsmeistaramóti unglinga í Kanada. Hún á heldur ekki langt að sækja þennan kraft. Steini á Reykjum, pabbi hennar, varð hreppsfrægur á sínum tíma fyrir að bera sementspoka 6 ára gamall og varð síðar sigursæll glímukappi.

Og þar með verður mér hugsað til afabróður Helgu Margrétar, Einars Þorsteinssonar bónda á Reykjum. Ef maður hugsar sér að hverjum manni skuli lýst með aðeins tveimur lýsingarorðum, á ég ekki í neinum vandræðum með að lýsa Einari. Hann var sem sé hreinskiptinn og greiðvikinn - með afbrigðum.

Að heyja á tveimur jörðum
Ekki þori ég að fullyrða um ártalið, en ég man snemma eftir mér og svo mikið er víst að ég var mjög ungur þegar þessi saga gerðist. Barnsminnið er ónákvæmt um fleira en tíma og því sem hér fer á eftir ber að taka með þeim fyrirvara.

Pabbi fárveiktist um það bil sem komið var að slætti. Mamma hringdi á lækni. Brynjúlfur læknir kom og sjúkdómsgreiningin var þess eðlis að ekki dugði að hann sprautaði pabba einu sinni, heldur skyldi hann eftir sprautu og lyfjaglös og útskýrði nákvæmlega fyrir mömmu hversu með skyldi fara.

Það er gamalkunn staðreynd að tíðindi spyrjast hratt og slæm tíðindi þó heldur hraðar en góð. Ekki var pabbi búinn að liggja lengi í rúminu þegar sláttur var hafinn á nágrannabæjunum, Bakka og Jaðri, en á Tannstaðatúninu voru grös farin að búa sig undir fjölgun með því að safna punti. Þegar punturinn er fullþroskaður glatar grasið næringargildi sínu.

Eftir á að hyggja efa ég ekki að nágrannabændurnir hefðu komið til hjálpar fljótlega, en það var Einar á Reykjum sem mætti fyrstur. Hann hafði ekki fyrr heyrt fréttirnar en hann brunaði í hlað á Tannstöðum eitt kvöldið, kvaddi dyra, afþakkaði hressingu hjá mömmu, en sagðist kominn til að slá. Svo tengdi hann sláttuvélina aftan í Fergusoninn og sló fram á rauðanótt.

Einar hefur ekki sofið lengi þá nótt, því upp úr hádegi daginn eftir var hann búinn að rifja heima á Reykjum og rifjaði nú á Tannstöðum. Þannig gekk þetta í nokkra daga.

Ég man ekki lengur hvort pabbi var kominn á fætur, þegar að því kom að taka heyið saman, eða hvort næstu nágrannar, Einar og Jón á Bakka og Óli og Siggi á Jaðri, komu þá til aðstoðar. Mig minnir þó að Einar á Reykjum hafi undir lokin á þessum veikindum pabba, fengið hjálp bæði frá Bakka og Jaðri.

Enda hjálpuðust menn að á þessum árum, jafnvel þótt hver ætti nóg með sitt.

Sóttkaldur sjúklingur
Þessi saga á heima hér. Ég var í barnæsku svo reiðigjarn og uppstökkur að ef svo bar við að ég talaði vingjarnlega, brá mamma hendi á enni mér og spurði: Nonni minn, ertu kominn með hita? Og yfirleitt var ég einmitt kominn með hita.

Pabba var þveröfugt farið. Hann var „sóttkaldur“ sem kallað var, fylltist sem sagt þvermóðsku og jafnvel ofstopa þegar hann fékk hita. Þetta gekk þó aldrei svo langt að hann legði hendur á fólk. En mér er afar minnisstætt að eitt sinn í þessum veikindum var farið að brá svo af honum að hann gerði sér grein fyrir því hvað tímanum liði.

Og heyrði fótatak mömmu. Hann skildi samstundis að nú ætlaði hún að sprauta hann samkvæmt fyrirmælum Brynjúlfs læknis. Hann stökk þá fram úr og læsti. Mamma bankaði og bankaði, hrópaði og kallaði. Ég var staddur innandyra og hefði getað opnað fyrir mömmu og sprautunni, en þorði hvorki að hreyfa legg né lið.

Að endingu vann skynsemin sigur. Ég held ekki að pabbi hafa verið hræddur við sprautuna. Ég held að hann hafi verið bálreiður yfir því að komast ekki út í heyskapinn – svo reiður að hann hafi verið tilbúinn að láta þá reiði bitna á hverju sem var, jafnvel mömmu og sprautunni.

En svo áttaði hann sig. Hver sprauta færði hann nær því markmiði að komast til heilsu og út í heyskapinn. Á endanum umlaði hann sem sagt: Nonni minn, opnaðu þá fyrir henni mömmu þinni.

Það er þá vandlifað í Staðarhreppi
Jafnvel þótt maður muni ekki svo ýkja mikið og ekki endilega öll smáatriði, finnst mér ómaksins vert að geta þess litla sem ég man. Og Einar á Reykjum gat verið fádæma orðheppinn.

Einhvern tíma gerðist það að fjallkóngurinn sjálfur, Böðvar í Fosseli, hafði drukkið fullmikið og orðið heldur þungorður um mistök sem honum þótti hafa verið gerð í fjárleitum. Um þetta höfðu bændur í sveitinni rætt og þótti sumum ástæða til að setja fjallkónginn af. Pabbi sagði mér að Einar á Reykjum hefði verið viðstaddur, þagað lengi, en að lokum sagt þetta: "Það fer þá að verða vandlifað í Staðarhreppi ef menn mega ekki drekka sig fulla og skamma menn ef þeim sýnist."

Og um þetta skilst mér að menn hafi ekki haft fleiri orð að því sinni.

Ég myndi ...
Eitt sinn, þegar ég var kannski 10-12 ára, átti pabbi tvo hunda. Sá yngri var kallaður Krummi og hlýddi skipunum misvel. Einar á Reykjum var hins vegar einhver allra besti hundatemjari í sveitinni og þurfti held aldrei að drekkja hvolpi undan sínum tíkum. Hans hvolpar voru eftirsóttir.

Svo bar við einhverju sinni að við vorum þrír saman í einhvers konar smalamennsku, Pabbi, ég og Einar á Reykjum. Pabbi sigaði Krumma, sem mistókst fullkomlega það verk sem honum hafði verið ætlað. Þá sagði Einar:

Daníel. Veistu hvað ég myndi gera við þennan hund ef ég ætti hann?
Nei, svaraði pabbi. Hvað myndirðu gera?
Ég myndi skjóta hann, sagði Einar.

Krummi varð fyrir bíl skömmu síðar, þannig að á þetta hollráð reyndi aldrei.

Góðhestar og góð ráð
Einhverju sinni í ungdæmi mínu gerðist það að Einar á Reykjum ól upp folald sem varð að góðhesti. Mig minnir að þetta hafi verið meri. Af öllum bændum í sveitinni held ég að Einar á Bakka hafi verið mestur hestamaður og líklegastur til að gera alvöru góðhest úr þessari efnilegu ungmeri.

Enda er mér minnisstætt að ég hlýddi á þessi orðaskipti Daníels á Tannstöðum og Einars á Reykjum:

Daníel: Af hverju seturðu ekki merina í hendur Einars á Bakka? Hann gæti gert hana að miklum kostagrip.
Einar: Einar á Bakka fær aldrei þessa meri.
Daníel: Af hverju ekki?
Einar: Af því að þessa meri ætla ég að selja dýrt – og ég okra ekki á vinum mínum.

Ég set þessa síðustu setningu ekki innan gæsalappa vegna þess að ég er ekki 100% um að hún sé nákvæmlega orðrétt eftir höfð. En það er líka eina ástæðan. Efnislega man ég þetta of vel til að geta nokkru sinni gleymt þessum orðum.

Síðustu minningarnar
Sjálfur hef ég sennilega síðast hitt Einar á Reykjum sumarið 1969 eða þar um bil. Þá var hann aftur byrjaður að reykja, eftir að hafa verið neftóbaksmaður frá því að ég mundi fyrst eftir honum. Ég gat ekki stillt mig um að spyrja og svarið fékk ég – hreint og beint:

Ég fór í ferðalag norður á Strandir, sagði Einar, og ég asnaðist til að detta íða. Svo var mér boðin sígaretta og ég þáði hana, hélt svo áfram allt kvöldið, og daginn eftir varð ekkert aftur snúið, sagði Einar mér.

Þetta sagði hann mér hreint og beint þegar ég var tvítugur. Í mínum huga merkir það tvennt: Annars vegar hefur hann að sjálfsögðu viljað segja mér víti til varnaðar, en hins vegar var hann einfaldlega svona hreinskilinn. Hreinn og beinn. Engar afsakanir. Ég spurði og fékk miklu stærra svar en ég bað um.

Þannig var Einar á Reykjum.

Vináttan
Ekki verður svo skilið við Einar á Reykjum að ógetið sé um þá ótrúlegu vináttu sem ríkti milli hans og pabba. Pabbi var reiðubúinn að lýsa því yfir hvar og hvenær sem var að hans besti vinur væri Einar á Reykjum. Trúlega hefur þetta verið gagnkvæmt.

En hitt er ég alveg viss um að þegar pabbi var rúmliggjandi og gat ekki slegið fullþroskað gras, var það ekki vináttan ein og sér, sem gerði það að verkum að Einar á Reykjum sleppti því að sofa í svo sem viku. Svo vel kynntist ég Einari á Reykjum að ég þykist þess fullviss að hann hefði gert nákvæmlega hið sama fyrir hvern sem var. Það var ekki vináttan sem gerði útslagið, heldur hjálpfýsin.

Fyrir kom að pabba og Einari á Reykjum yrði sundurorða. Pabbi var Framsóknarmaður en Einar á Reykjum var Sjálfstæðismaður. Pabbi dró ekki endilega vinalínur eftir pólitík, en hylltist þó fremur til að vingast við pólitíska samherja en andstæðinga. Einstaka sinnum minnist ég þess að hafa heyrt þá vinina ræða pólitísk álitaefni. Slíkar umræður enduðu yfirleitt fljótlega í hjólförum flokkanna. Sérstaklega er mér minnisstætt að Einar á Reykjum vildi einhverju sinni halda því fram að Gylfi Þ. Gíslason, hagfræðingur og þá menntamálaráðherra hefði kannski ekki að öllu leyti rangt fyrir sér um landbúnaðarmál. Þessu reiddist pabbi.

En þeir viku talinu samstundis að öðru. Báðir vissu að þeir gætu aldrei orðið sammála á þessu sviði. Að þeir færu að rífast kom aldrei til greina.

Til baka