Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Í sigti fallbyssunnar á Reykjatanga
- Daníel Daníelsson frá Tannastöðum í viðtali við Ingólf Guðnason.

- Ég ætla eftir gamalli siðvenju að biðja þig, Daníel, að byrja á að segja mér hvenær þú ert fæddur og hverra manna þú ert.
Ég er fæddur 23. nóvember 1914 á Tannastöðum í Hrútafirði. Foreldrar mínir voru Sveinsína Sigríður Benjamínsdóttir frá Krossnesi á Ströndum og Daníel Jónsson frá Tannastöðum í Hrútafirði. Ég ólst upp á Tannastöðum, ásamt fjórum systkinum. Rósa Solveig og Ólína Valgerður voru eldri en ég, en Ólafía Ingibjörg og Jón yngri. Ég átti þarna mjög góða bernsku og æsku. Margt ungt fólk var á æskuárum mínum á þremur bæjum, sem segja má að hafi staðið í sama túni, á Tannastaðatorfunni gömlu, það er að segja á Tannastöðum, Tannstaðabakka og Jaðri. Þarna var mikið um leiki og oft mikið fjör.

- Kona þín, Sigurbjörg Þorgrímsdóttir, hvaðan er hún?
Hún heitir fullu nafni Konkordía Sigurbjörg Þorgrímsdóttir og er úr Austur- Húnavatnssýslu og á ættir að rekja til Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Hún er fædd að Syðra-Tungukoti í Blöndudal. Faðir hennar var Þorgrímur Jónas Stefánsson, fæddur í Rugludal sem er afdalur fram af Blöndudal. Móðir hennar var Guðrún Ingibjörg Björnsdóttir frá Brúnastöðum í Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði. Við Sigurbjörg sáumst fyrst í danshúsi í Reykjavík.

Uppvaxtarár í sveitamenningunni
- Þegar þú lítur til baka - hvernig var mannlíf í sveitinni?
Það var afskaplega skemmtilegt mannlíf, alveg sérstaklega finnst mér. Það var svo margt fólk og vinnan var ekki yfirþyrmandi. Það var náttúrlega unnið mikið í heyskapnum en að öðru leyti var mikið frí og á veturna var margt um að vera, bæði samkomur og dansleikir og meira að segja var sett upp leikrit. Það var boðið á milli bæjanna, - á Bakka var það nú reyndar einna oftast. Kennslukonurnar voru ágætar og þær kenndu okkur krökkunum að dansa.

Dagsbrún, ungmennafélag Staðarhrepps, hélt uppi mjög öflugu starfi í sveitinni á uppvaxtarárum mínum. Við fengum að halda fundi og dansleiki á Gilsstöðum. Þar var þá komið nýtt íbúðarhús, sem nú er reyndar horfið aftur af sjónarsviðinu. Dansleikirnir á Gilsstöðum voru afar fjörugir og ég minnist þess að það var gengið hart eftir að allir tækju þátt í dansinum. Við dönsuðum alla nóttina og fórum ekki heim fyrr en að morgni til að gefa fénu.

Þegar fundir voru haldnir í ungmennafélaginu, hafði einhverjum verið falið að halda framsöguerindi um efni sem oftast var sjálfvalið. Framsöguerindið var þannig undirbúið fyrirfram, en málið var síðan rætt á fundinum, sumir sóttu að málstaðnum en aðrir vörðu og þannig var málið krufið til mergjar í umræðunum, sem oft gátu orðið býsna snarpar.

Það voru sjaldnast neinar dægurþrætur sem framsögumennirnir völdu sér til umfjöllunar, heldur yfirleitt hugsjónamál. Ég get nefnt sem dæmi um þetta málefnaval að ég man enn að Ólína systir mín flutti eitt sinn erindi, sem hét “Kærleikur og hamingja”. Þarna var ekki ráðist á garðinn þar sem hann var lægstur.

Félagsstarfið stóð sem sagt í miklum blóma og hið sama má segja um tómstundir barna og unglinga á þessum tíma. Við höfðum mikið frelsi til alls kyns útileikja. Ég treysti mér ekki lengur til að telja upp alla þá leiki sem við lékum, en þetta voru aðallega ýmis konar hlaupaleikir: útilegumannaleikur og að hlaupa í borgir og fleira þess háttar. Fótbolti var náttúrlega vinsæll - og skautar. Við vorum mikið á skautum en minna á skíðum þótt eitthvað væri um það líka. Við ferðuðumst stundum á milli bæja á skautum. Að vetrarlagi varð oft mikið svellað á flatlendi, Mýrar frusu og bólgnuðu upp og urðu að stórum, samfelldum leikvelli. Ég smíðaði mér ágætan sleða og setti á hann skrensvarnir þannig að hann fór ekki til hliðanna. Svo setti ég á hann segl og með því að aka seglum, gat ég siglt svellið á enda í hliðvindi. Ég notaði reyndar tvo sleða sem ég setti saman. Fremri sleðinn var minni og ég notaði hann til að stýra.

- Þú hefur sem sagt æft sjómennskuna á landi?
Já. Það er alveg óhætt að segja það. Ég æfði mig talsvert í siglingum á svellinu. Þessar sleðasiglingar mínar voru heilmikið ævintýri og ég hafði mjög gaman að þessu öllu saman.

- Það hefur orðið mikil breyting í menningarlegu tilliti þegar til urðu þorp og bæir og síðar heil borg. Áður voru íslendingar allir sveitafólk.
Það hefur auðvitað orðið gríðarlegt breyting á menningunni. Sjálfum finnst mér eftirsjá að gömlu sveitamenningunni, svo sem kvöldvökum þar sem sögur voru lesnar eða sagðar. Ég man eftir gömlum mönnum sem voru afburða sögumenn. Fólk spilaði líka á spil eða tefldi. Í gömlu, íslensku sveitamenningunni voru allir meira eða minna þátttakendur, ekki aðeins áhorfendur.

Það var líka kostur við þessa gömlu menningu að krakkar vöndust því að vinna með fullorðnu fólki. Ég tók oft krakka að sumrinu meðan ég var bóndi og ég held að sumardvöl í sveit hafi reynst mörgum krökkum holl. Svo mikið er víst að fyrir fáeinum árum fékk ég jólakort frá gömlum kaupamanni. Þá voru liðin tuttugu ár síðan hann var hjá mér í sveit og hann sagðist þar eiga sér þá ósk heitasta að öll börn á Íslandi gætu verið í sveit og kynnst fólki eins og hann gerði.

Sannleikur er sagna bestur
- Á þínum uppvaxtarárum er hvert kot setið þarna í sveitinni, frá ystu nesjum fram á heiði?
Já, hvert einasta kot. Það var auðvitað búið á öllum jörðum niðri í sveitinni og heiðabæirnir Óspaksstaðasel, Foss og Fosssel voru þá allir í byggð. Og mannlífið var afskaplega gott í þessari þéttbyggðu sveit. Ég held að það hafi verið mjög gott að alast upp þarna og fólk í rauninni mjög þroskað og kannski betur en nú er. Ég get nefnt það sem dæmi að gömlu konurnar, svo sem móðir mín og amma lögðu mikið verk í það að ala krakkana sína upp. Manni hætti auðvitað til þess þegar maður lenti í því að brjóta eitthvað af sér sem krakki, að lagfæra frásögnina í orðalagi - svolítið sér í hag. En þær vissu alltaf hvort maður var að segja satt eða ekki. Og áminningarnar hjá þeim voru alltaf hinar sömu: ,,Lygi er undirrót alls ills” og “Það er svo lítilfjörlegt, svo lítilmannlegt að reyna að ljúga sig út úr því sem manni verður á.”

Maður tók kannski hest í leyfisleysi og það komst upp. Smám saman lærðist manni að segja einfaldlega sannleikann: “Já, ég tók þennan hest,” - fór að standa fyrir gerðum sínum og taka ábyrgð á þeim. Þetta var þroskandi og ég er enn þeirrar skoðunar að sannleikurinn sé sagna bestur. En þær lögðu mikið verk í þetta uppeldi, gömlu konurnar.

- Nú eru að vísu komin göt í byggðina í Staðarhreppi, en þó minni en víðast annarsstaðar. Þetta virðist nú ekki vera neitt gósenland, en þarna hafa menn búið allvel?
Já, það er nefnilega gamla sagan. Það þarf sterk bein til að þola góða daga. Og það er oft þannig með þá sem hafa góðu dagana að þeir fá ekki jafn sterk bein. Þeir verða ekki jafn góðir bændur og þeir sem búa á harðbýlli jörðum. Staðhreppingar hafa lítil hlunnindi og þekkja kuldann. Þetta er mjög kaldur staður, Hrútafjörðurinn - Húnaflóinn og Hrútafjörðurinn eru sannkallaður kuldapollur. En þarna hafa menn vanist á að hugsa fyrir sér. Aðal kappsmál mitt í búskap var að stækka túnið, þangað til ég fékk svo mikið hey að ég gat farið að selja hey, - búinn að fylla allar hlöður.

Menntun fyrir kartöflur og síld
- Þú nefndir í upphafi að það hafi verið margt ungt fólk á þínu reki á uppvaxtarárunum. En hvaða menntunarmöguleika hafði þetta unga fólk?
Þeir voru frekar takmarkaðir. Það var farkennsla í sveitinni og skólaskylda frá tíu ára aldri til fjórtán. Það var kennt á mörgum bæjum í sveitinni, meðal annars bæði heima og á Bakka.Hvert barn fékk þannig ekki kennslu nema fáa mánuði á vetri.

- Þú ert fæddur 1914 og 1930 var Reykjaskóli stofnaður. Ungt fólk á þínu reki hefur þá átt þess kost að fara þangað?
Það var nú með erfiðleikum, skal ég segja þér. Á þessum tíma ríkti svo mikil fátækt. Menn sáu aldrei pening. Skólagangan var ekki ókeypis í þá daga. Það kostaði þó nokkuð að fara á Reykjaskóla og það komust alls ekki allir strax þegar þeir vildu. Margir urðu að bíða og safna og sumir komust aldrei. Þó rofaði nú heldur til í þessum peningamálum fólks á endanum.

Ég hafði til dæmist mikið fyrir því að safna fyrir skólagöngunni og ræktaði kartöflur fyrir skólann. Árið 1933 hafði mér tekist að safna mér nægilega miklum peningum til að ég gat verið tvo mánuði á skólanum. Það ár voru nemendur aðeins sjö - og það var bara vegna fátæktar. En sumarið eftir var ég svo svínheppinn að komast á bát, góðan bát, fyrir algera tilviljun.

Faðir minn hafði verið sjómaður í gamla daga og þekkti útgerðarmann sem hét Ingvar Guðjónsson. Þeir rákust saman í Keflavík og Ingvar bauð pabba að taka mig sem háseta á bátinn, hann sagðist hafa ágætan skipstjóra og hafa trú á því að ég gæti þénað. Þá var ég nítján ára. Þetta var síldarskipið Minný. Skipstjórinn var Sighvatur Bjarnason frá Vestmannaeyjum, frægur seinna meir og mikil aflakló.

Ég fór norður á síld og var í þrjá mánuði. Þetta var reyndar lélegt síldarsumar. Fjöldamargt fólk stóð uppi svo blásnautt um haustið, að það þurfti að flytja það heim til sín á kostnað ríkisins. Ég var aftur á móti svo heppinn að Minný var annað aflahæsta skip á flotanum þetta sumar og ég fékk þarna tólf hundruð króna hlut. Það var hvorki meira né minna en eins og hundrað og tuttugu lömb. Lambsverðið var þá tíu krónur. Þetta varð til þess að ég gat kostað okkur Ingu systur mína bæði í Reykjaskóla veturinn 1934-35.

“Sveitasmiður”
- Þú kallaðir það tilviljun að þú skyldir komast á síldarbát og geta unnið fyrir skólavistinni. Það hefur verið erfitt að fá góða vinnu á þessum tíma?
Það var náttúrlega hroðaleg kreppa á þessum árum, en ég var nokkuð heppinn með sumarvinnu. Við Jón Hjartarson, frændi minn á Jaðri, fengum vinnu við að aðstoða Dagbjart Gíslason múrarameistara þegar hann múraði skólahúsið í Reykjaskóla og lærðum þá talsvert í múrverki. Það var einkum út á þessa kunnáttu sem við fengum svo vinnu hjá Sæmundi Skarphéðinssyni, sem var einn helsti smiðurinn hér í Vestur-Húnavatnssýslu og þar lærði ég mikið í byggingarvinnu. Hjá Sæmundi byrjaði ég vorið 1935 og var hjá honum öll sumur þar til herinn kom. Sæmundur byggði hús alveg frá grunni og gerði allt sem gera þurfti, lagði miðstöðina og skilaði húsinu tilbúnu. Þarna lærði maður allt saman, eiginlega margar iðngreinar á einu bretti. Þegar ég kom til Reykjavíkur, höfðu menn þar sérstakt starfsheiti á slíkum mönnum og ég var kallaður “sveitasmiður”. Nú á dögum myndu sennilega flestir leggja niðrandi merkingu í þetta orð, en þá fólst þvert á móti í því veruleg viðurkenning, enda kunnum við, sveitasmiðirnir, talsvert fyrir okkur á miklu víðara sviði en faglærðir iðnaðarmenn sem vissulega voru vel færir í sinni grein en aftur á móti nánast alveg ókunnugir á öðrum sviðum byggingarvinnunnar.

Í vinnu hjá hernum
- Mig langar til þess, Daníel, að við eyðum svolitlum tíma í að þú segir mér frá kynnum þínum af hernámsliðinu og veru þess á Reykjatanga í Hrútafirði.
Já, ég get sjálfsagt sagt nokkuð frá því. Það vildi svo til, að ég var einn af fyrstu mönnum sem ráðnir voru í vinnu hjá hernum. Mér líkaði sú vinna ákaflega vel.

Bretar hernámu Ísland eins og kunnugt er, vorið 1940. Þeir tóku strax til við að skipuleggja varnir landsins alls, enda skipti það miklu máli fyrir þá að hafa fótfestu hér í miðju Atlantshafinu. Hrútafjörðurinn er sá fjörður sem nær lengst inn í land og bretarnir virðast strax hafa litið svo á að mikilvægt væri að verja hann, vegna þess að ef þjóðverjar næðu að ganga þar á land voru þeir nánast komnir inn í miðju landsins.

Af þessum sökum varð herstöðin á Reykjatanga með stærstu herstöðvum á landinu. Meginaðstaðan var á Reykjatanga og þar þakti braggabyggðin stórt landssvæði, en þeir höfðu líka aðsetur á Borðeyri og uppi á svonefndu Gildruholti. Skólahald í Reykjaskóla lagðist af á stríðsárunum, enda lagði breski herinn skólahúsið undir sig. Guðmundur Gíslason skólastjóri sat þó um kyrrt, en í allt öðru hlutverki, því hann var ráðinn túlkur hjá hernum. Hann var þá einn með fjölskyldu sinni og vildi gjarna fá íslenskan mann til að vera með sér í heimili. Ég átti heimili hjá þeim skólastjórahjónunum og var þar í fæði og húsnæði, bjó í gamla smíðahúsinu sem kallað var. Þetta gerist síðla sumars, en herinn kemur svo seint um haustið. Ég var ráðinn þarna sem vélgæslumaður við ljósavélar skólans og til að sinna öðru sem til féll. Við bræður vorum þá einmitt nýlega búnir að eignast nýja trillu með ágætri dísilvél. Herliðið tók hana mjög fljótlega á leigu og ég fylgdi sjálfur með í þeim kaupum.

- Hvað höfðu Bretarnir að gera með bát?
Það var mikið að gera fyrir bátinn. Það var óskaplega mikil uppskipun, og það þurfti líka að lóðsa skipin, enda getur þetta verið varsöm siglingaleið. Skip komu þarna mjög oft og ég þurfti að sækja þau út fyrir eyjarnar, lóðsa þau inn fyrir rifið, sem gengur þarna fram í miðjan fjörð, og út aftur. Þannig var skipað upp, að vélarlausir bátar, sérstakir uppskipunarbátar, voru dregnir milli skips og lands. Til þess þurfti auðvitað dráttarbát. Þetta var alveg ótrúlega mikil uppskipun. Aðflutningar voru allir með skipum. Þarna var mikil kolavinna en auk þess allskonar varningur sem skipað var á land, allt sem til þurfti. Báturinn var alltaf á tímakaupi, oft sólarhringum saman. Þetta var vel borgað því báturinn fékk sama kaup og bíll í vegavinnu, og allt frítt. Þetta var afskaplega góð útgerð. En það sannaðist hér sem oftar að peningar eru fljótir að fara. Það tapaðist mikið aftur í verðbólgunni.

Töluðum yfirstéttarmál en skildum ekkert
- Hvernig gekk ykkur að tala við Bretana og skilja þá?
Framan af voru auðvitað dálitlir tungumálaerfiðleikar. Fyrstu bretarnir sem komu norður voru tveir verkfræðingar og ég man til dæmis eftir dálitlu atviki sem gerðist þá um haustið. Við Hjörtur Eiríksson vorum, ásamt fleiri Íslendingum, að vinna með þeim við að undirbúa komu hersins. Það fyrsta sem byggt var, voru hús yfir ljósavélarnar, sem bæði voru stórar og margar. Verkfræðingarnir skildu okkur ágætlega en við áttum bágt með að grípa hreiminn í þeirra máli, vegna þess að þeir höfðu talsvert annan framburð en þann sem við höfðum lært í skóla.

Einhverju sinni vorum við búnir að þvæla um eitt atriði í langa stund og þá segir annar verkfræðingurinn: ,,Þið eruð einkennilegir menn. Þið talið sjálfir Oxford-ensku en skiljið svo ekki nokkurt orð.” Langflestir Bretanna töluðu nefnilega mállýsku síns heimahéraðs og af því leiddi að okkur veittist misgott að skilja þá – og reyndar mjög erfitt að skilja suma. Svona var þetta nú í byrjun, en fljótlega komst maður upp á lagið og áttaði sig þá líka á því að maður varð að hugsa á ensku til að geta talað almennilega.

Erfið lífsreynsla
- En hvernig voru persónuleg kynni þín af þessum mönnum?
Þau voru yfirleitt ágæt en auðvitað misjöfn. Þarna voru hermenn sem áttu að baki mjög erfiða lífsreynslu. Ég man sérstaklega eftir því sem mér fannst einna átakanlegast af því sem ég kynntist þarna. Það var seinni partinn af því tímabili, sem Bretarnir voru hér, að hingað komu breskir hermenn sem höfðu lent í stríðinu á meginlandinu og hrakist undan þjóðverjum í sjóinn hjá Dunkirk. Ég heyrði þá lýsa þessu. Þjóðverjarnir höfðu flugvélaherinn yfir en Bretarnir ekkert á móti. Þjóðverjarnir voru líka með ný vopn. Bretarnir voru að vísu með skriðdreka en þjóðverjarnir höfðu skriðdreka sem búnir voru eldbyssum. Þeir skutu bensíni á bresku skriðdrekana og bretarnir vissu ekki fyrri til en skriðdrekarnir, sem þeir höfðu haldið að væru skotheldir, stóðu í björtu báli.

Þjóðverjarnir bókstaflega sópuðu fólkinu þarna í sjóinn hjá Dunkirk. Og það var ekki nóg með það, heldur dældu þeir bensíni á sjóinn og kveiktu í því. Þarna heyrði ég fyrst frá því sagt sem síðar er orðið frægt í sögunni, að hver fleyta sem flotið gat á Suður-Englandi hefði verið send til að bjarga mönnum. Þarna var bjargað gríðarlega mörgum mönnum, en náttúrlega fórust líka afskaplega margir. Sannleikurinn er sá að þeir menn, sem komu hingað og í þessum hörmungum höfðu lent, voru nánast orðnir andlegir aumingjar. Þeir áttu mjög erfitt með að lýsa þessu og fóru iðulega að gráta. Þetta fannst mér ákaflega átakanlegt.

- Það hefur væntanlega orðið veruleg breyting á mannlífinu hér um slóðir með hersetunni?
Það gjörbreyttist allt þegar herinn kom. Áður sáum við aldrei peninga. Við urðum að fara í kaupstað til að ná okkur í túkall til að komast á ball á kreppuárunum. En þarna óð allt í peningum og það var útborgað, beint í vasann. Hlunnindi voru líka mikil, við fengum að versla í þessum sjoppum þeirra. Og þar var allt svo ódýrt. Þar fékkst líka allskonar munaðarvara, eins og ávextir sem við þekktum ekki áður. Að ekki sé nú minnst á sælgæti. Vín fengum við náttúrlega eftir þörfum - og kannski heldur meira en brýn þörf var fyrir. Hermennirnir voru nefnilega lunknir við það að stela úr birgðaskemmunum og selja okkur. Ég man eftir því að fyrsta viský-flaskan sem ég keypti kostaði sex krónur. Svo voru náttúrlega sígaretturnar. Ekki má gleyma þeim. Nú fórum við að reykja sígarettur eins og menn, keðjureykja. Bretarnir keðjureyktu sjálfir. Það var að vísu bannað að selja sígarettur. Þær var ekki hægt að fá keyptar í sjoppunum. En það var laumast með þetta - og ýmsar aðrar vörur líka.

Bretarnir voru þó fátækir. Það var reginmunurinn á þeim og ameríkönunum. Bretarnir voru alltaf að reyna að græða svolítið. Þeir græddu svolítið á viskýinu sem þeir seldu okkur. Þeir voru líka með mikið af hermannaskóm og teppum sem þeir seldu fyrir slikk. Og sígaretturnar. Þeir lögðu á sígaretturnar. Þeir höfðu afar lítil fjárráð, voru alveg bláfátækir og reyndu að bæta sér það upp með þessu. Kannski hafa þeir þurft að senda peninga heim. Þessir hermenn voru frá Mið-Englandi. Þetta var verksmiðjufólk, fremur smávaxnir og kraftalitlir menn og ekki miklir fyrir mann að sjá. Við gerðum grín að verkfærunum þeirra, skóflunum til dæmis. Þær voru svo litlar að okkur fannst þær helst gerðar fyrir smábörn.

Okkur líkaði betur við Skotana, mér að minnsta kosti. Okkur þóttu þeir skemmtilegri menn. Það var alltaf svolítill rígur á milli Skota og Englendinga. Skotarnir stóðu einhvern veginn nær okkur og það var held ég meira af sveitafólki líka, sem kom frá Skotlandi, ekki eins mikið af þessu verksmiðjufólki sem kunni ekki nokkurt verk að vinna.

Sjóhræddir hermenn
- Þú nefndir að herinn hefði líka haft aðsetur á Borðeyri?
Það var lítil herstöð á Borðeyri, eins konar útibú frá herstöðinni á Reykjatanga, og þar var skipt um lið vikulega. Eitt af því sem ég var látinn gera var að flytja þessa menn. Það var alltaf skipt á ákveðnum degi og stundum var vont í sjóinn, aldrei náttúrlega neitt beint rót, enda er Hrútafjörðurinn oft líkari stöðuvatni og þar verður sjaldan mjög vont sjóveður – þótt það hafi vissulega komið fyrir. En bresku hermennirnir voru svo ofboðslega sjóhræddir að það var ómögulegt að nota þá til nokkurs hlutar. Ég lenti stundum í vandræðum þess vegna. Ef mikið gaf á hjá mér og sjórinn fór að koma upp undir kasthjólið, varð ég að fara aftur fyrir stýrishúsið og ausa. Ég var þá að reyna að fá þá til að fara fyrir mig en þeir vildu ekki hreyfa sig. Það var ekki við það komandi. Þetta var ekki sjófólk.

- Bretarnir hafa sem sagt ekki litið á það sem neina skemmtun að komast í bátsferð?
Það kom reyndar fyrir. Yfirmennirnir fengu oft leyfi til að fá bátinn til að fara út og skemmta sér, bæði á fiskirí, því að fjörðurinn var fullur af fiski, og eins til að skjóta fugl og sel. Þeir tóku með sér smásteina til að henda ef fuglar sátu, því þeir skutu aldrei fugl nema á flugi. Þetta var nefnilega sport. Ég man líka eftir einum sem var að laumast til að nota herriffilinn sinn, sem var afbragðs tæki með sjónauka. Hann skaut sel á geysilega löngu færi, svo löngu að það hefði ekki nokkrum manni dottið í hug að reyna með öðrum byssum. Selurinn steinlá. En þetta var að vísu ekki leyfilegt og maður varð að steinþegja yfir öllu slíku.

Hafður að skotspæni
- Geturðu sagt mér eitthvað frá þeim heræfingum sem þarna hljóta að hafa verið haldnar?
Heræfingar voru fastur liður og þar kom ég að að góðu haldi með bátinn. Bretarnir voru með stóra fallbyssu fremst á Tanganum, steypta niður, og hún átti að verja fjörðinn. Til þess að æfa mannskapinn sendu þeir mig fram á fjörð til þess að sigta á. Ég fór þá fram fyrir rif og svo út fyrir eyjar, sneri þar við og kom aftur inn eftir. Þetta gekk svona fyrst nokkra daga án þess að til nokkurra tíðinda drægi en svo datt þeim í hug að þeir þyrftu að æfa sig meira. Þá smíðuðu þeir sér nokkuð stóran tunnufleka, settu á hann tvö há möstur og festu vel. Þetta létu þeir mig svo draga á eftir bátnum. Fyrst létu þeir sér nægja að sigta á flekann en svo fóru þeir að skjóta. Ég varð satt að segja hálf smeykur við þetta fyrst, en sá mjög fljótlega að þeir voru alveg vissir á stefnunni, þannig að ég var ekki í neinni hættu. Þeir áttu hins vegar í vandræðum með hæðarmiðið sem ákvarðaði hversu langt kúlan fór. Stundum fór hún undir flekann og stundum bara yfir hann. En þetta lagaðist hjá þeim smátt og smátt, og á endanum náðu þeir svo góðum tökum á fallbyssunni að flekinn kom allur í tætlum að landi. Þá voru þeir búnir að skjóta hann allan í sundur, bæði möstrin ofan af og flekann sjálfan. Þá þurfti að smíða nýjan fleka daglega. En þessum æfingum var haldið áfram af og til allan tímann sem ég var þarna.

Sjórinn gekk yfir eyjarnar
- Voru ekki lögð tundurdufl í sjó til varnar gegn þýskum skipum?
Jú, sjóherinn var þarna með sérstaka bragga og lagði segulmögnuð tundurdufl í tvö belti fyrir framan rifið. Þeir höfðu í gangi sérstakar vélar til að segulmagna þetta. Þessi tundurdufl voru svo öll sprengd þegar herinn fór. Þegar það gerðist, var ég staddur úti við, heima á Tannastöðum og sá flóðbylgjuna. Hún var svo kröftug að sjórinn gekk yfir eyjarnar. Svo feykilega öflug var þessi sprenging.

- Koma hersins hlýtur að hafa verið talsverð lyftistöng fyrir atvinnulífið. Hversu margir íslendingar voru þarna í vinnu?
Í vinnu á Reykjatanga voru um fjörutíu Íslendingar þegar mest var. Þeir bjuggu í sérstökum bröggum. Í fyrstunni var mikil byggingarvinna, óskaplega mikil byggingarvinna. Síðar kom svo til sögunnar viðhald við þessi mannvirki, að mála braggana og annað slíkt. Mest var þó að gera framan af. En síðar fækkaði þeim eitthvað sem þarna höfðu vinnu.

Kanarnir áttu nóga peninga
- En þú kynnist líka Bandaríkjamönnum?
Já, það var alveg gjörólíkt. Bandaríkamenn voru efnamenn. Þeir voru margir úr sveitum og mjög skemmtilegir á margan hátt. Þeir voru iðulega að “traktera” okkur. Þeir áttu til að koma á kvöldin með bjór og gefa okkur að drekka, og ávexti og sælgæti sem á stríðsárunum var almennt kallað “candy” og allt mögulegt. Það var sjálfsagt að kaupa sígarettur og vín eftir þörfum. Sígarettukartonið var komið upp í tíu krónur hjá bretanum en var á þrjár og fimmtíu hjá kananum, auk þess sem þetta voru miklu betri sígarettur. Þeir voru líka með miklu skemmtilegri tæki, bíla og jeppa. Þetta voru gersemistæki hjá þeim, en tækin hjá bretunum voru heldur leiðinleg í samanburðinum. Við fengum auðvitað að prófa þetta.
Bretarnir voru með litla skriðdreka, sem voru reyndar býsna liprir. Þessir skriðdrekar voru bara með átta strokka Ford-bensínvél. Þetta voru léttir skriðdrekar á gúmíbeltum og gátu farið nokkuð hart. Þeir sléttuðu boltavöllinn með þessum drekum. Þar var áður smáþýft. Bretarnir létu skriðdrekana “rúlla” eins og kallað var. Þeir settu þá á ferð, stoppuðu svo annað beltið og þá hringsnerust þeir. Með þessu móti tókst þeim að slétta völlinn þokkalega vel.

En í samanburði við það sem við sáum hjá Bandaríkjamönnum má segja að þetta hafi verið hálfgerð leikföng. Ég get líka nefnt fallbyssubíla Bretanna. Það voru óttalega klunnaleg tæki. Það var allt annar svipur á þessu öllu hjá Kananum. Hann kom með þessar fínu jarðýtur og trukka, - sex og tíu hjóla trukka. Þar var allt miklu flottara. Mér fannst nú satt að segja kanarnir miklu líkari okkur Íslendingum, líklega að uppeldinu til.

- Bandaríkjamenn hafa ekki haft þá formlegu stéttaskiptingu sem á þessum tíma var enn alls ráðandi á Bretlandi. Þú hefur væntanlega orðið var við hana hjá Bretunum?
Ég skildi aldrei þennan einkennilega stéttamun. Óbreyttur hermaður gat ekki undir neinum kringumstæðum leitað beint til æðstu yfirmanna, heldur urðu boð að fara frá manni til manns upp allan stigann. Og þetta stafaði ekki einungis af mismunandi tignarstöðum í hernum, heldur var stéttamunurinn bretunum mjög rótgróinn. Almennt hygg ég að íslendingarnir sem voru þarna í vinnu hafi í augum bretanna flokkast með lægri stéttum.

Ég var reyndar undantekning frá þessari reglu og gat farið beint til æðsta offísera og spjallað við hann um bátinn eða önnur mál sem leysa þurfti. Og svo fór ég og talaði við þá lægst settu og við vorum líka mestu mátar. Það er hugsanlegt að þetta hafi að einhverju leyti stafað af því að auk Guðmundar Gíslasonar kom ég þarna fyrstur til starfa og að því er ég best veit vorum við einu mennirnir sem skriflegir ráðningarsamningar voru gerðir við. En það hefur líka flögrað að mér að skýringarinnar sé að leita í því hvernig Guðmundur kynnti mig fyrir verkfræðingunum sem fyrstir komu. Hann kynnti mig sem “Mister Daníelsson”. Þetta festist við mig og í munni bretanna hét ég ævinlega “Mister Daníelsson”. Við Guðmundur vorum, að ég hygg, einu íslendingarnir sem þannig voru ávarpaðir, og jafnframt þeir einu sem leyfðist að leita beint til yfirmanna. Ég naut áreiðanlega mikillar sérstöðu fyrir þessar sakir, en á hinn bóginn umgekkst ég yfirmennina náttúrlega talsvert mikið vegna þess hve oft þeir fengu lánaðan bátinn. Mér er þó nær að halda að þetta litla og tilviljunarkennda atvik, kynning Guðmundar og sá “titill” sem af henni leiddi, hafi verið meginskýringin á því að ég skyldi njóta þessara sérréttinda að því er varðaði umgengni við yfirmenn.

Hætt kominn í ofsaveðri
- En svo koma sem sagt Bandaríkjamenn og taka við af Bretum og þú ferð að vinna hjá þeim?
Það hafði miklar breytingar í för með sér. Eftir að Ameríkanarnir komu var til dæmis hætt að nota þessa sérstöku uppskipunarbáta sem þurfti að draga. Nú voru bara notaðar trillur. Það voru þrjár trillur notaðar við uppskipun, tvær frá Hvammstanga og svo mín. Nú var það líka orðin föst venja að láta Íslendinga vinna í skipinu, hvort heldur var í lest, lúgu eða á spli. Þeir voru látnir sjá um að taka varning úr skipinu og koma honum í bátana. Þarna voru nokkrir Íslendingar, mikið sömu mennirnir, sem voru orðnir vanir þessum störfum. Það lenti í mínum verkahring að sækja þessa menn að kvöldinu og koma þeim í land.

Svo er það eitt sinn, að það gerir svo óskaplegt fárviðri, að ég hef aldrei séð annað eins. Þetta var 1942, seinni part vetrar. Í þessu veðri fuku kirkjur bæði á Melstað og Prestbakka. Þegar við sjáum þetta veður koma yfir, þá birtist strókurinn upp úr firðinum innst og fer fjöllum hærra. Það er eins og fjörðurinn beinlínis fjúki upp. En þetta veður fer hægt yfir. Hinir fara strax í land og fara að setja upp sína báta, en ég ætlaði að reyna að ná mínum mönnum úr skipinu. Og ég fer þarna í hringi fram með skipinu og svo aftur fyrir, en mennirnir ekki alveg tilbúnir, - eru að loka lestum og ganga frá. Ég held áfram hringsólinu á meðan, aftur fyrir skipið og svo fram með og var búinn að fara einar þrjár ferðir eða svo, þá segi ég við þá: ,,Næsta ferð verður sú síðasta. Nú verðið þið að vera tilbúnir næst.”

En sú ferð varð aldrei. Það skipti engum togum að þegar ég kom aftur fyrir skipið skall veðrið á bátinn. Hann stefndi nálægt því í suðvestur þegar rokið tók hann og henti honum beint aftur. Þetta var eins og að vera í blindhríð. Ég sá ekkert. Þegar ég leit út fyrir borðstokkinn sá ég engin skil á milli vatns og lofts. Ég sá ekki milli stafna á bátnum. Það var ekkert fyrir mig að gera annað en að reyna að ná nógu miklum hraða. Svona veður ýtir á undan sér flóðbylgju og mér var ljóst að ef ég næði að vera á toppnum, myndi ég komast upp á land af því að ég var svo stutt frá landi. Annars var hætta á illa færi. Þetta tek ég til bragðs og lendi langt uppi á landi, - uppi á kambi. Ég átti á þessum tíma annan bát, gamlan, svartan sexæring sem mér þótti dálítið vænt um. Ég notaði hann sem aftaníbát, og hann var þarna vestar á kambinum. Hann hvarf í þessu veðri, - bað ekki að heilsa, greyið.

En þetta veður er mér afar minnisstætt. Einn maður tók á móti bátnum hjá mér. Það var Björn Jónasson frá Reykjum. Hinir lágu allir á sínum bátum og voru uppteknir. Það sást heldur ekki neitt eins og veðrið var. Það voru að fjúka ruslatunnur og jafnvel braggar. Einn braggi var þarna í smíðum og ekki búið að setja í hann gaflinn. Þessi braggi fór upp á endann í einu vetfangi og hreinlega splundraðist. Önnur birgðageymslan fór líka alveg í tætlur. Það var verið að skipa upp og sennilega hafa menn ekki verið búnir að loka henni þegar veðrið skall á.

Erfiður búskapur
- Stundaðir þú einhvern búskap samhliða starfinu hjá hernum?
Ég mun líklega fyrst hafa tekið við búi 1939. Þá fór Jón heitinn bróðir minn í járnsmíðanám í Reykjavík en ég fór að búa á Tannastöðum með föður mínum. Ég var þó alltaf laus við og búið var lítið. Á þessum árum herjaði mæðiveikin og þetta var allt útaf að drepast. Svo átti þó að heita að ég væri eitthvað við búskap, meðan ég var að vinna á Tanganum, eins og Reykjatangi var þá enn allmennt nefndur - sem sagt í hermámsvinnunni. Þá var Jón heitinn reyndar heima líka af og til. En ég get sagt að ég hafi nánast flosnað upp úr búskapnum. Ég sá að þarna var engin framtíð. Maður þurfti að setja á hvert einasta gimbrarlamb til að viðhalda stofninum, og það var ekkert annað en sauðfé til að byggja á afkomu sína í búskap á þessum tíma. Þá var ekkert mjólkurbú komið þarna í grennd. Mjólk var á þessum tíma enn aðeins framleidd til heimilisnota. Ég ákvað þess vegna í stríðslokin, að hætta alveg við þetta hokur og fór suður. Faðir minn neitaði þó að fara nema ég gæti leigt jörðina. Hann vildi ekki ganga frá jörðinni í eyði. Ég gekk þess vegna í að útvega leigjanda og fann mann í Reykjavík sem tók jörðina á leigu. Þá fór fjölskyldan öll suður.

- Hvað hafðist þú að í Reykjvík?
Ég var í Reykjavík í nokkur ár, vann þar sem gervimúrari og þótti gott. Þá kunni ég orðið mikið í því verki því ég hafði lært heilmikið af Bretanum.
Eftir að ég kom suður byggðum við okkur hús þar, fjölskyldan, að Engihlíð 14 og ég eignaðist kjallarann og þær sína hæðina hvor, systur mínar, Ólína og Ingibjörg. Þær voru giftar bræðrum frá Leirvogstungu í Mosfellssveit, Héðni og Sigurði Sveinssonum.

Svo gerist það að ábúandinn á Tannastöðum veikist seinni part vetrar, kemur suður og gefur búskapinn frá sér. Þá vorum við trúlofuð, við Sigurbjörg, og hún vildi endilega fara út í sveit. Hún vildi heldur ala börnin sín upp í sveitinni en borginni. Mér fannst við á hinn bóginn eiga tveggja kosta völ. Ég sá fram á að ég myndi alltaf verða fátækur maður ef ég færi í búskapinn, en félagar mínir voru fljótir að rífa upp peninga í Reykjavík. Þá var algengt að múrarar keyptu hús sem jafnvel voru rétt komin úr mótunum. Þeir múruðu húsin upp og fínpússuðu - og seldu svo. Fólk flutti inn í þessi hús og vatnsmálaði sjálft. Múrarar seldu iðulega á tvöföldu verði, þannig að frá peningalegu sjónarmiði var ég þarna að yfirgefa mikið gósenland. En ég tók þann kost, og við bæði, að flytja norður. Ég var þá búinn að kaupa jörðina fyrir stríðsgróðann og á Tannastöðum bjuggum við næstu 40 árin, allt þar til við keyptum þetta litla hús hér á Hvammstanga og fluttum hingað til að eyða hér ellinni. En ég hef aldrei séð tilgang í því að safna meiri peningum en maður þarf á að halda.

Hættulegir menn
Nú eru ýmsar jarðir farnar í eyði í Staðarhreppnum eins og í fleiri sveitum. Finnst þér ekki þessi þróun býsna uggvænleg?
Jú. Það finnst mér. Og þetta gildir alls ekki bara um sveitirnar. Fólki fækkar líka á þéttbýlisstöðum við ströndina hringinn í kringum landið. Mér finnst það almesta vitleysan sem stjórnvöld hafa gerst sek um í byggðamálum að taka lífsbjörgina frá fólkinu sem býr við ströndina og setja hana í hendur þeirra sem eiga fiskiskipin. Skip ganga kaupum og sölum og hafa alltaf gert, en nú fylgja fiskveiðiréttindin með skipinu og afleiðingin er sú að fólk hrekst úr sínum heimabyggðum. Allt frá landnámi hefur fólkið við sjávarsíðun átt þennan veiðirétt. Þorpin byggðust upp á grundvelli hans og á þessari auðlind byggði fólk tilveru sína.

Ég er þeirrar skoðunar að misvitrir stjórnmálamenn geti verið þjóð sinni beinlínis hættulegir og tel mig ekki ekki vera að fara með nein stóryrði þótt ég segi það. Maður verður auðvitað að halda í vonina um að fólkið muni áður en lýkur fá þennan rétt sinn viðurkenndan að nýju. Þá getur það farið að koma heim.

Það er alveg sömu sögu að segja um landbúskapinn. Það varð að vísu ekki hjá því komist að setja hömlur á framleiðsuna en kvótinn hefði átt að fylgja bújörðunum. Nú geta bændur selt markaðshlut sinn og flutt burt, en jarðirnar eru þá sjálfkrafa dæmdar í eyði, þar eð þar má í raun ekki lengur reka neinn búskap. Allt ber þetta að sama brunni. Fólkið neyðist til að flytja af landsbyggðinni hvort sem því líkar það betur eða verr. Hér sannast enn hið fornkveðna að með lögum skal land byggja en ólögum eyða.

Elli kerling
- Hjá þér sjálfum er nú farið að rökkva, ef svo má segja og Elli kerling tekin að stríða þér. En þú hefur haft betur í glímunni við hana enn sem komið er, eða hvað?
Ég hef verið mjög heilsuhraustur alla tíð, þangað til alveg upp á síðkastið. Ég fárveiktist núna nýlega, fékk vatn í lungun og átti bágt með að ná andanum. Ég var á þessum tíma líka þjáður af gigt sem læknarnir skildu ekkert í af hverju gæti stafað. En hún var um allan skrokkinn og svo bölvuð að ég gat ekki sofið nema með sterkum verkjatöflum og þá ekki nema í stuttan tíma í einu. Það kvað svo rammt að þessum veikindum að ég þóttist ekki sjá annað ráð vænna en fara að leggjast fyrir og deyja. Og eiginlega var ég svo sem nokkuð sáttur við það. Mér fannst ég allt í einu öðlast nokkru dýpri skilingi á því hvað átt er við, þegar talað er um að vera “saddur lífdaga”. Svo rann það loksins upp fyrir læknunum að þetta myndi vera fjölvöðvagigt. Þá fékk ég meðal við henni og varð albata af fyrstu pillunni. Þá ákvað ég að slá því á frest að fara að snúa upp tánum – í bili að minnsta kosti.

En hitt er satt að auðvitað hefur enginn betur í glímunni við Elli kerlingu til lengdar. Mér verður oft hugsað til ágætrar hringhendu sem ég lærði fyrir löngu en þekki reyndar ekki höfund að. Hún er svona:

Ellin hallar öllum leik,
ættum valla að státa.
Hún mun alla, eins og Bleik,
eitt sinn falla láta.

En að frátöldum þessum veikindum, sem ég nefndi, hef ég lítið upp á ellina að klaga. Ég get ekki kvartað yfir neinu nema helst því að ég er orðinn svo hásmæltur að ég get ekki talað nema stutt í einu. Mér finnst þetta stundum leiðinlegt því ég hafði mjög gaman af að tala, hér áður fyrr, og gantast við skemmtilega menn.

(Viðtalið tók Ingólfur Guðnason hinn 10. desember 1999 fyrir Fræðafélag Vestur-Húnavatnssýslu. Jón Daníelsson bjó til prentunar.)

Skýringar og viðbætur: Viðtalið var tekið á segulband og mun varðveitt í heild hjá félaginu. Ég fékk á sínum tíma leyfi beggja gömlu mannanna, Ingólfs og pabba til að gera úr því þessa prentútgáfu og birti hana í ársritinu Húnvetningi (líklega) 2001.

Sjálfur heyrði ég allar þessar sögur á barnsaldri og reyndar fleiri. Mér er þó minnisstætt að þegar ég bjó þetta til prentunar, vakti það athygli mína að Ingólfur skyldi hafa vitað svo nákvæmlega hvers hann þyrfti að spyrja til að framkalla söguna, sem pabbi segir í þessu viðtali. En það er kannski ekkert skrýtið. Kunningsskapur pabba og Ingólfs var sennilega hálfrar aldar gamall þegar viðtalið var tekið.

Til baka