Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Fjósið og vindmyllan

Sumarið 1993 var jarýta sett á gamla fjósið á Tannstöðum. Degi fyrr, eða svo, brenndum við gamla íbúðarhúsið til grunna. Ekki af eyðileggingarþörf, heldur var farin að stafa af því fokhætta eftir 39 ár án nokkurs viðhalds. Um íbúðarhúsið er fjallað annars staðar á þessum síðum, en mig langar til að segja nokkuð frá þessu merkilega fjósi.

Pabbi var strangheiðarlegur maður og lét ekkert tækifæri ónotað til að innræta mér heiðarleika. Einmitt þess vegna fannst mér á fullorðinsaldri hálfskrýtið að hann skyldi í barnæsku minni hafa hælt sér af því að hafa „stolið fjósinu frá Bretunum“.

Fjós fyrir peysu
Af þessari sögu eru tvær útgáfur. Sú fyrri skal rakin hér. Pabbi var í vinnu hjá hernum á Reykjatanga, ásamt mörgum öðrum ungum mönnum í Staðarhreppi og nærsveitum. Það kom þeim á óvart fyrstu vinnudagana að peysur, handklæði eða hlífðarföt sem þeir skildu eftir á vísum stað, skyldu vera horfin að kvöldi. "Þá áttuðum við okkur á því að þessir venjulegu Bretar voru margir hverjir þjófar", sagði pabbi nokkurn veginn orðrétt. Og bætti svo við: "Eftir þetta fannst okkur ekki nema sjálfsagt að stela því sem við gátum frá Bretunum."

Samkvæmt þeirri útgáfu sögunnar sem pabbi sagði mér upphaflega, stal hann fjósinu aleinn. Pabbi sagði mér þessa sögu nægilega oft til þess að ég er ekki í nokkrum vafa um að þannig sagði hann frá á þessum tíma. Hann bar byggingarefnið um borð (timbur og sement), breiddi tjalddúk yfir og keyrði mótorbátinn Tanna svo inn að Borðeyri. Þar fór ekkert í land, nema sá gamli sjálfur. Hann fór í kaffi.

Galdurinn var auðvitað sá að þeir sem sáu hann fara frá Reykjatanga gerðu ráð fyrir að farmurinn færi til Borðeyrar. Þar var líka herstöð. Á Borðeyri var hins vegar alvanalegt að þessi maður kæmi í land án þess að vera að flytja nokkurn skapaðan hlut.

Svo fór pabbi frá Borðeyri og keyrði bátinn beint heim. Þar biðu þeir feðgar, Daníel Jónsson og Jón Daníelsson (yngri bróðir pabba) og báru efnið á
land. Timbrið og sementið var svo sett í hestakerru og flutt heim á hlað.

Ekki veit ég hversu margar þessar ferðir voru, en hitt er alveg ljóst að pabbi gamli hefur sett sig í mikla hættu. Ef upp hefði komist hefði hann sennilega verið leiddur fyrir herrétt og kannski hreinlega skotinn.

Rétta útgáfan
Sumarið 1997 setti ég upp tökuvél í bílskúrnum á Hvammstanga og tók upp spjall við föður minn, þá orðinn nokkuð aldraðan mann. En nú brá svo við að hann vildi ekki kannast við þá sögu sem hann hafði sagt mér þegar ég var barn. Nú sagðist hann hafa borgað fyrir hverja spýtu. Þegar ég legg saman þessar tvær útgáfur af sömu sögunni, er sannleikurinn túlega þessi:

Pabbi keypti bæði timbur og sement af yfirmanni í hernum. Pabbi fékk þetta afar ódýrt vegna þess að yfirmaðurinn borgaði ekkert fyrir það. Þeir stálu því sem sagt í sameiningu.

Það var þessi breski yfirmaður sem skipaði svo fyrir að timbrið og sementið skyldi borið út í vélbátinn Tanna. Sami yfirmaður hefur trúlega látið óbreytta hermenn breiða tjalddúkinn yfir. Síðan keyrði pabbi inn á Borðeyri, fór í land og fékk sér kaffi, fór svo aftur í bátinn og keyrði heim, þar sem faðir hans og bróðir biðu.

Þetta hygg ég að muni láta nærri.

Í barnæsku minni heyrði ég þessa sögu alloft. Allavega nógu oft til að vera viss um það eftir á að pabbi talaði bara um Bretana. Hann nefndi hér aldrei bandarísku soldátana. Það þýðir að þessi „þjófnaður“ hefur verið framinn í áföngum veturinn 1940-41. Vorið 1941 gerbreyttist allt. Þá komu Kanarnir og voru miklu frjálslegri á allan hátt. Pabbi nefndi sem dæmi að sígarettukarton hefði lækkað í verði um helming.

Fjósið sjálft
Svo mikið tel ég mig vita að nákvæmlega þetta ár, 1940-41, hafi þeir feðgar allir þrír átt heimili á Tannstöðum, Daníel Jónsson og synir hans tveir, Daníel Daníelsson (pabbi) og Jón Daníelsson. Ég tel mig líka vita að þá þegar hafi þessir feðgar verið búnir að handmoka sneiðinginn úr bátavíkinni (sem svo var kölluð) upp á bakkann og ryðja braut þannig að hestvagni væri fært alla leið frá sjó og heim á hlað. Ég man nefnilega eftir þessum sneiðingi sjálfur. Og man vel þegar jarðýta var fengin til að breikka hann.

Síðan hafa þeir bræður væntanlega grafið grunninn, tekið rétt horn, slegið upp og steypt. Ekki veit ég. Pabbi sagði mér aldrei neitt annað um þessa fjósbyggingu en að þeir bræður hefðu byggt þetta fjós saman.

Fjósið rúmaði 3 kýr. Austast var ferhyrnd súrheysgeymsla, sem síðar vék fyrir 2 básum til viðbótar. Og undir var haughús. Fjósinu er reyndar lýst annars staðar.

Vindmyllan
Upp úr suðurgafli fjóssins stóð merkilegur turn. Ég gæti kallað hann pýramídalagaðan en það væri ekki réttnefni. Hann var ekki breiður að neðan en mjókkaði þó upp. Og upp úr honum stóð einhvers konar járn.

Pabbi sagði mér að þarna hefði verið vindmylla. Vængirnir voru að vísu horfnir þegar ég man fyrst eftir þessum turni, en ég er fullviss um að pabbi sagði satt. Rafmagn hefur sem sagt verið innleitt á Tannstöðum rétt upp úr 1940.

Þegar ég spurði pabba nánar út í þetta, sagði hann mér að þessi vindmylla hefði nánast aldrei skilað neinu. Til þess þurfti vindurinn annaðhvort að standa beint að sunnan eða norðan.

En Vindmylluvængirnir voru ekki löngu horfnir þegar ég man fyrst eftir mér. Hálfpartinn minnir mig að hafa séð þá liggja einhvers staðar og grotna niður. Núna, 70 árum síðar, er nokkuð merkilegt að hugsa til þess að fyrsta tilraunin til rafvæðingar á Tannstöðum skuli hafa verið svona vistvæn.

Til baka