Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Minningabrot um Zetor

Zetorinn var gríðarlega stór. Það var held ég fyrsta hugsun mín þegar ég sá þennan traktor í fyrsta sinn, líklega haustið 1959. Þessa ályktun hef ég augljóslega dregið af samanburðinum við Bensín-Fergusoninn sem ég hafði þekkt frá fyrstu tíð. Ég hef sem sagt verið 10 ára og Zetorinn var árinu eldri - hann var módel 1948 en ég 1949.

Þrátt fyrir stærðina tókst að koma Zetornum inn í Stóra skúrinn á Tannstöðum, sem svo var nefndur til aðgreiningar frá hundaskúrnum. Sá síðarnefndi var áfastur íbúaðarhúsinu og innangengt í hann hálfan, en í hinum helmingnum höfðu einmitt hundarnir aðsetur, ásamt reyndar ýmsu fleiru, svo sem reiðtygjum, kolapokum og mörgu því sem ekki þótti rétt að fleygja, jafnvel þótt ljóst mætti vera að það yrði trúlega aldrei notað aftur.

Stóri skúrinn stóð aftur á móti norðan við hlaðið, byggður úr bárujárni á timburgrind og að minnsta kosti sumar járnplöturnar hafði pabbi rétt til úr Bretabragga. Og hann var svo sannarlega stór, sennilega 4 metrar á breidd og kannski 6 á lengd. Inni í þessum skúr stóð gömul Lister-bensínvél, sem pabbi notaði til að framleiða rafmagn þegar vatnsaflsvirkjunina í bæjarlæknum skorti vatn til að knýja túrbínuna.

Hér voru líka geymd margvísleg amboð, tól og tæki, en eftir eins eða tveggja daga tiltekt bakkaði sá gamli Zetornum inn - og inn fór hann, meira að segja svo langt að hægt var að loka skúrnum.

Viðgerð – eða endurnýjun
Nú fór í hönd afar merkilegur vetur. Pabbi festi króka og talíur í loftið, fann sér sterklega viðarkubba og sneið þá til eftir einhverri hugmyndafræði sem ég skildi ekki fyrr en hann tók þá í gagnið og lét afturpart Zetorsins síga niður á þá eftir að vera búinn að skrúfa trakortinn í sundur í miðju. Fyrst urðu að vísu allar hlífar og aukahlutir að víkja, en öllu þessu var komið fyrir og raðað upp úti í hornum, eftir nokkuð skipulegu kerfi, sem dugði til þess að allt fannst aftur þegar nær dró vori.

Í sem stystu máli gerði pabbi Zetorinn upp þennan vetur. Ég þori nú ekki nákvæmlega að fara með það nærri hálfri öld síðar hvað hann gerði, en ég man að hann skipti um kúplingsdisk og tel mig mun að hann hafi sent blokkina (og alveg örugglega sveifarásinn) suður til slípunar, auk alls annars. Þegar leið að vori var svo keypt rautt vélalakk og að auki pínulítil dós af silfurbronsi sem pabbi notaði á vörumerkið sjálft, Z-una og hringinn umhverfis hana efst að framan. Það man ég að hann sagði að þessi traktor ætti skilið.

Eitt var það þó sem pabbi lét alveg eiga sig að gera við - enda tók því ekki fannst honum. Það var startarinn. Heima voru nógar brekkur til að renna einum helvítis traktor í gang og hann taldi sig líka vera búinn að sjá til þess að Zetorinn ætti ekki að drepa á sér “upp úr þurru”.

Þennan vetur mun ég hafa verið til skiptis í barnaskóla og heima - tvær vikur í senn - og reyndar bara frá því um miðjan nóvember og fram í miðjan apríl. En ég lærði mikið um vélar þennan vetur, eins og reyndar marga aðra vetur allt frá því að ég man fyrst eftir mér og þar til ég fór að heiman. Oft voru inniviðir véla svo þröngir aðgöngu að pabbi bað mig að bera “skrúfuna í gatið” og jafnvel sjá til hvort ég gæti “komið lykli að henni hinum megin með “litlu höndunum” mínum.

Minn traktor
Um vorið rann upp mikill vonbrigðatími. Ég fékk sem sé ekki leyfi til að keyra Zetorinn - ég sem þóttist alvanur á Ferguson og taldi mig þess umkominn að taka næsta skref í virðingarröðinni og keyra stærri traktor. Úr þessu rættist þó smám saman. Ég fékk að grípa í Zetorinn strax þetta sumar, þótt ég væri bara 11 ára og smám saman varð Zetorinn “minn traktor”. Þannig leit ég á Zetorinn lengst af - og geri kannski hálfpartinn enn í dag. Skýringar á þessari tregðu pabba fékk ég aldrei, en öðlaðist aftur á móti fullan skilning á henni löngu síðar.

Frumkvöðullinn Jónatan
Það var Jónatan Daníelsson frændi minn á Bjargshóli í Miðfirði, sem keypti Zetorinn nýjan vorið 1948 og átti hann í svo sem 11- 13 ár. Hann gerðist þar með mikill frumkvöðull. Aldrei fyrr hafði dísilknúin dráttarvél á gúmmídekkjum verið flutt til Íslands. Allan þennan tíma rak hann fjárbú á Bjargshóli. Framan af hefur hann trúlega sinnt ánum á veturna en hann vann á skurðgröfunni öll sumur og hefur því þurft að láta aðra heyja fyrir sig. Afnot af Zetornum munu þá lengst af hafa komið upp í endurgjaldið. Svo mikið er víst að þegar pabbi eignaðist Zetorinn og tók hann allan í gegn, sagði hann mér að tvennt lægi þar að baki: Annars vegar væri þetta nú “bara tékknesk” vél (en ekki bresk eins og Fergusoninn sem þoldi víst allt) og hins vegar hefðu menn auðvitað ekki hirt um þennan traktor eins og þeir ættu hann sjálfir - sagði pabbi.

Pabbi og Jónatan voru miklir vinir. Mér er fullkomlega ókunnugt um hvernig þeir sömdu en tvennt er ég þó viss um. Báðir efndu örugglega samninginn að fullu. Við heyjuðum Bjargshólstúnið fyrir Jónatan í nokkur sumur og pabbi eignaðist fyrir fullt og fast Zetorinn sjálfan og - að mig minnir - þar að auki Heuma hjólmúgavél, mikinn kostagrip sem var enn nokkurn veginn að fullu starfhæf 1996 (þegar ég notaði hana síðast) og gæti sem best enn verið í notkun. Án þess að ég muni það með vissu, grunar mig að Jónatan hafi keypt þessa vél handa pabba til að slétta viðskiptin. Svo mikið er víst að Jónatan var mikill höfðingi í lund. En það var pabbi reyndar líka, rétt eins og flestir aðrir bændur í þessum sveitum í þá daga, þannig að trúlega hafa allir verið vel þokkalega sáttir.

Hormónahraðinn
Á þessum traktor átti ég margar sælustu stundir lífs míns. Ég fékk á honum útrás fyrir hormónastarfsemi unglingsáranna og einu sinni munaði líka minnstu að hann yrði mér að bana.

Sætið var aftarlega, miðað við það sem þá gerðist á traktorum. Það hvíldi líka á stórum og nokkuð sterkum gormi sem gat vaggað manni hóglega í flagi, en á hinn bóginn líka þeytt manni hátt í loft upp á miklum hraða á holóttum vegi. Sömuleiðis þurfti að teygja lappirnar nokkuð langt niður til að ná í kúplingu og bremsu. Hér kynntist ég líka í fyrsta sinn fótstignum bensínpedala (ef hægt er að tala um bensínpedala á dísiltraktor.)

Í hvert sinn sem ég var kominn út á veg og í hvarf - þannig að móðir mín sæi örugglega ekki til mín - steig ég þennan merkilega pedala í botn, skipti svo Zetornum upp í 6. gír og steig enn í botn. Þannig kom ég honum á 40 km hraða. Þessi mikli hraði er núna í mínum huga afar trúleg skýring á því að pabbi skyldi ekki strax leyfa mér að keyra þennan traktor eftirlitslaust. Í þá daga komust, held ég, fæstar dráttarvélar yfir 30. Þeir vegir sem ég ferðaðist um á Zetornum í þá daga voru að vísu ekki malbikaðir. Ég var heldur ekki hærri í loftinu en svo að ég þurfti að renna mér fram úr sætinu til að ná á kúplingu og bremsu. Þannig má vel ímynda sér hvernig það hefur litið út í prófíl þegar Zetorinn lenti í holu og gormsætið kastaði mér hátt í loft upp.

Þegar það gerðist hélt ég mér einfaldlega dauðahaldi í stýrið. Á slíkum augnablikum þurfti ég þó að hugsa um tvennt í einu: Annars vegar að snúa ekki stýrinu sjálfu - þannig hefðu framhjólin snúist til hliðar og traktorinn farið út af í næstu andrá; hins vegar að hitta aftur rétt niður í sætið til að geta rennt mér niður og hitt bæði á kúplingu og bremsu ef á þyrfti að halda. Þetta gekk reyndar upp vegna þess að mér lærðist fljótt að stilla handgjöfina á hægagang en nota fótstigið til að auka hraðann. Þannig gerðist það að um leið og ég kastaðist upp úr sætinu missti ég takið á fótgjöfinni og vélin hægði á sér. Þegar ég lenti svo í sætinu aftur eftir flugferðina vannst mér allur sá tími sem ég þurfti til að ákveða hvort ætti að gefa í botn á nýjan leik.

En fáein atvik:
Það fyrsta sem ég man eftir er heyskapurinn á Bjargshóli. Þar var Zetorinn notaður til að rifja og múga. Og svo brattur var hóllinn sjálfur að þar var engri vél fært nema niður. Þess vegna þurfti ég iðulega að lyfta hjólunum á hjólmúgavélinni sunnan við hólinn, keyra svo upp á hann að austan og nema þar staðar.

Svo voru hjólin sett niður og „látið vaða“ eins og þetta væri trúlega orðað nú til dags. Þegar ég var búinn að fara nógu margar ferðir til að allt hey væri saman komið í garða, kom pabbi með splunkunýju heykvíslina og ýtti múgunum saman. En hann byrjaði líka ofan frá.

Svo brattur var Bjargshóllinn að þar var engri vél fært nema niður.

Þveröfug er minning mín frá Tannstöðum. Þegar Zetorinn kom til sögunnar var búið að byggja minni hlöðuna. Þessi hlaða hét reyndar lengi „Nýja hlaðan“ en varð svo allt í einu „Gamla hlaðan“ eftir að mun stærri hlaða hafði verið byggð norðan við.

Hvað um það. Fyrri hlaðan (sú eldri og minni = Gamla hlaðan) var byggð í brekku. Ofan frá mátti sturta heyi niður í hana og taka það svo neðan frá og bera fram á garðann.

Þannig hugsaði pabbi þetta. Hugmyndin var út af fyrir sig snjöll, en reyndist illa, vegna þess að heyið þjappaðist mest þar sem því var sturtað niður, en mun minna annars staðar. Þetta dró mjög úr möguleikum til að súgþurrka heyið. En sannar svo sem ekki annað en það að maður ætti að gera tilraunir áður en maður hrindir hlutunum í framkvæmd. Pabbi hafði ekki aðgang að neinu tilraunaverkstæði.

En hvað um það. Zetorinn keyrði ég. Mér er enn afar minnisstætt þegar ég fór upp brekkuna fyrir sunnan fjárhúsin með heyvagn í eftirdragi. Á heyvagninn hafði pabbi látið fara það sem hann áleit að væri nokkurn veginn óhætt.

En í brekkunni lyftust framhjólin. Ég man afar vel að það fyrsta sem mér datt í hug var að ég hefði gefið of mikið inn. Næsta hugsun kom strax: Ef ég stoppa komum við þessu heyi aldrei alla leið.

Ég þurfti að vera fljótur að hugsa. Og ég hugsaði hratt. Aðgerðin kom samstundis. Ég slakaði örlítið á inngjöfinni, en þó ekki meira en svo að framhjólin næmu við jörð. Um leið og það gerðist steig ég fastar – en samt ekki miklu fastar. Bara nógu fast og hæfilega fast. Og upp fórum við. Ég og Zetorinn.

Ári síðar fórum við Zetorinn upp þessa sömu brekku með mun þyngra hlass. Þá vissi ég nákvæmlega hversu mikið ég mátti gefa inn. Vissi líka nákvæmlega hvenær framhjólin færu að lyftast. Ég vissi nákvæmlega hversu þungt hlassið mætti vera. Og upp fór ég – ég og Zetorinn.

Vorið 1963 munaði minnstu að ég eyðilegði þennan traktor og yrði sjálfum mér að bana í leiðinni. Ég var þá nýlega orðinn 14 ára. Við höfðum verið að bera á nýgert tún úti í Saltvík. Þetta tún varð á endanum tæpir 10 hektarar, en 1963 gæti fyrsti áfanginn kannski hafa verið 6 hektarar.

En sem sagt. Þetta hafði verið langur dagur og nokkuð liðið á nótt þegar við héldum heim. Ég á Zetornum en pabbi á eftir. (Ekki man ég hver farkostur hans var). Og ég sofnaði. Zetorinn á „lullgangi“ og ég sofnaði. Ég vaknaði við það að sætið var tekið að hallast óhugnanlega. Ég man þetta vel. Ég þurfti að meta aðstæður með hraði og ákvað að bjarga fremur eigin lífi en Zetornum. Ég stökk.

Zetorinn lullaði út í móa, strandaði þar, spólaði afturhjólin niður og vélin lullaði áfram. Við pabbi drápum á vélinni og fórum heim að sofa. Aldrei skammaði pabbi mig fyrir þetta. Ég vissi reyndar strax hvað það þýddi: Pabba gamla þótti sem sé vænna um mig en traktorinn. En árið 1963 hefur sennilega ekki verið ástæða til að hafa um það mörg orð.

Vegna þeirra lesenda sem kunna að vera trúaðir, er ástæða til að geta þess að ég skoðaði þennan vegarkant mjög vandlega daginn eftir. Og: Jú, þetta var eini staðurinn á afar löngum kafla þar sem hægt var að fara út af án þess að velta. Trúað fólk má halda því fram að ég hafi ekki verið feigur. Ég held að ég hafi verið heppinn.

Merkilegasta sagan af Zetornum.
Sumarið 1969 tóku bændur í Hrútafirði á leigu tún og engjar á Hvanneyri í Borgarfirði. Ég var þar um tíma og man svo mikið að þetta er satt. Hitt sagði pabbi mér ekki fyrr en löngu síðar, að þegar að því kom að flytja heyið heim, lenti hann einu sinni í vandræðum.

Þá var enn til sú gamalkunna brekka sem lengi var nokkru norðar en söluskálinn „Baula“. Í þessari brekku varð pabba litið aftur fyrir sig og sá strax bíl við bíl svo langt augað eygði. Það olli honum engum áhyggjum.

Hitt var verra að þegar hann leit niður sá hann að boltinn sem átti að tengja heyvagninn svo traustlega við Zetorinn, hafði losnað og hékk nú „á horriminni einni saman“ minnir mig að pabbi segði. Tenging traktors og heyvagns var undantekningarlaust þannig að einn bolti var þræddur í gegnum fjögur göt, tvö á traktornum og tvö á vagnbeislinu. En þarna var pabbi staddur í miðri brekku og áttaði sig allt í einu á því að af þessum fjórum götum voru bara tvö eftir. Boltinn hafði af einhverjum ástæðum þokast upp á við.

Þannig var ástandið. Og löng bílalest á eftir. Hefði sá gamli slakað á eitt andartak hefði heyvagninn dottið aftan úr og orðið að bana öllum þeim sem voru í næstu 2-4 bílum. Vonandi ekki fleirum.

Pabba var mjög brugðið. Svo mikið sagði hann mér. En hann gerði það eina sem skynsamlegt var, hélt inngjöfinni í jafnvægi og slakaði aldrei á. Þegar upp var komið nam hann staðar og setti boltann rétt.

Sá gamli nefndi það reyndar aldrei, en ég hygg að hann hafi látið líða drykklanga stund áður en hann hélt af stað aftur.

Happy End
Lyktirnar urðu þær að þegar pabbi treysti sér ekki til að farga þessari vél, heldur gaf hana ungum nágranna sínum, Karli Guðmundssyni á Mýrum, sem hann treysti til að halda henni við. Karl gaf svo aftur Zetorinn suður á Hvanneyri þar sem hann er nú á safni. Viðgerður og málaður í upprunalitunum.

Ég á að vísu enn eftir að heimsækja Zetorinn minn á safnið. En þegar af því verður, ætla ég allavega að athuga hvort safnverðirnir hafi munað eftir því að endurnýja startarann.

Pabbi, Daníel Daníelsson, á Zetornum. Myndin er tekin á bæjarhlaðinu fyrir sunnan svonefndan Stóra skúr. Myndin er tekiin sumarið 1960.

Hér situr greinarhöfundur sjálfur á Zetornum. Á heyvagninum standa Inga, systir mín, og Linda Hrönn Sigurðardóttir, kjördóttir Ingu föðursystur okkar og manns hennar, Sigurðar Sveinssonar. Þessi mynd gæti verið tekin við sama tækifæri og sú efri, svo mikið er víst að hún er merkt "1960".

Og svona lítur hann út núna, gamli Zetorinn "minn", uppgerður og fínn. Myndin er fengin af vef Landbúnaðarsafnsins á Hvanneyri. Þar segir að myndasmiðurinn sé Halldór Örn Gunnarsson. Bak við Zetorinn standa þeir Erlendur Sigurðsson, vélameistari safnsins og Eiður Steingrímsson, fulltrúi Vélavers, eftir að hafa afhjúpað Zetorinn nýuppgerðan þann 9. ágúst 2008, en einmitt þetta ár stóð Zetorinn á sextugu.

Til baka