Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Fyrstu 20 ár ævi minnar voru tímar mikilla breytinga og hraðrar þróunar í sveitum. Þegar pabbi og mamma fluttu norður og hófu búskap á Tannstöðum vorið 1948 var húsakostur lítill og túnið ekki nema fáeinir hektarar. Pabbi hófst strax handa við byggingar og ræktun og frá því að ég man eftir mér voru nánast á hverju sumri ræktuð ný tún eða reist nýtt hús og sum árin gerðist hvort tveggja.

Húsakosturinn upp úr 1950
Þegar ég man fyrst eftir mér var pabbi þegar búinn að reisa fyrstu bygginguna sína, súrheysturn, sem frá 1963 var nefndur litli turninn, en þá var annar stærri byggður við hliðina á honum. Annars var húsakostur þessi:

Íbúðarhúsið var bárujárnsklætt timburhús, sem langafi minn, Jón Brandsson, byggði eða lét byggja rétt um 1895. Þetta var ekki stórt hús, líklega 4x8 metrar að flatarmáli, kjallari hæð og ris. Norðan við það hafði verið byggður skúr sem var tvískiptur. Í annan hlutann var gengið af forstofuganginum (svokölluðum fremri gangi), en að nyrðri hlutanum voru útidyr. Báðir hlutarnir voru nýttir sem geymslur, en nyrðri hlutinn gekk undir heitinu "hundaskúr", enda var þar afdrep hundanna á bænum. Inn í íbúðarhúsið sjálft mátti enginn hundur koma, enda var sullaveikin öllu sveitafólki þá enn í fersku minni.

Nyrst á hlaðinu var annar bárujárnsskúr, nefndur „Stóriskúr“. Þetta var í rauninni eins konar vélaverkstæði og mikið notað, því aldrei leið svo vetur að ekki setti pabbi hér einhver tæki inn til viðgerða og lagfæringa. Hér lærði ég skrúfganginn örugglega ekki eldri en tveggja ára. „Með sól á – mót sól af,“ sagði pabbi og hafði síðan lúmskt gaman af því að láta mig skrúfa neðan frá.

Austan við íbúðarhúsið var fjósið. Þetta var steinsteypt bygging, sem byggð var á stríðsárunum. Tildrögin eru saga út af fyrir sig. Fjósdyrnar sneru í austur. Þegar inn kom var ferhyrnt súrheysgeymsla á hægri hönd en vestan hennar þrír básar. Undir fjósinu var haughús, sem alla tíð þurfti að handmoka, því þar inni þurftu jafnvel lágvaxnir menn að ganga bognir. Súrheysgryfjan var brotin niður á bernskudögum mínum og í stað hennar bætt við tveimur básum, enda var nú sívalur súrheysturn kominn til sögunnar.

Norðan við fjósið var lítið fjárhús úr torfi. Mig minnir að hér hafi verið fjórar 15-20 kinda krær. Það sneri dyrum til vesturs og milli þess og íbúðarhússins (og litla skúrsins) var dálítil rétt, sem t.d. var notuð þegar þegar lömb voru mörkuð eða fé rúið áður en það var rekið á fjall. Fjárhúsið var rifið, líklega 1955, og þess í stað kom bárujárnshlaða norðan við fjósið.

Fram til þess tíma var „tóft“ við fjárhúsið (líklega austanmegin). Tóftir voru heygeymslur og yfirleitt þannig gerðar að hlaðin var lág torfhleðsla í kring en strigi svo strengdur yfir heyið og torfþökur settar ofan á allt saman. Þarna, á bæjarhlaðinu sjálfu, minnir mig þó að vegghleðsla hafi verið lítil eða engin, heldur látið nægja að bera grjót að heyinu eftir að búið var að hlaða því upp.

Aldrei dugði þó það hey sem unnt var að koma fyrir á hlaðinu. Mig minnir að stór „galti“ hafi verið látinn standa niðri í „Veitu“, sem er tveggja hektara túnblettur neðan við gamla bæjarstæðið, en hey sóttum við líka upp á Hrygg.

Hrygghúsin
Enn er eftir að geta um nokkrar byggingar, sem raunar má kalla álitamál hversu margar hafi verið, enda voru þær allar sambyggðar. Einfaldast er trúlega að nefna þær í þrennu lagi en byggingaráfangarnir hafa þó sennilega fremur verið fimm. Þessi hús stóðu uppi á Hrygg sem svo var kallaður en er nú gjörbreyttur eftir allar byggingarframkvæmdir föður míns.

Þessi hús stóðu vestast á hryggbrúninni talsvert fyrir norðan heimreiðina. Vestar stóð langt torfhús með timburgafli í suður. Nyrst í þessari lengju var hesthús, en fjárhúsið tók langstærstan part af þessari lengju. Fjárhúsið skiptist í norður- og suðurhús og syðri parturinn mun vandaðri, enda var hann á æskudögum pabba íbúðarhús afa hans og ömmu, Jóns Brandssonar og Ólínu Valgerðar Ólafsdóttur. Þegar ég man eftir var þetta fjárhús þó í rauninni ein samfelld lengja, garði í miðjunni og krær beggja vegna. Í suðurhúsinu minnir mig að hafi rúmast 20 ær í kró, en norðurhúsið var lengra, sennilega 30 kinda krær. Þannig gæti Hrygghúsið hafa rúmað 100 ær alls. Húsrými fyrir kindur hefur á Tannstöðum líklega verið fyrir 160-180 ær.

Austur úr þessari lengju (milli suður- og norðurhúsanna) var dálítill gangur. Úr ganginum var til suðurs gengið inn í lítinn hrútakofa þar sem hrútar voru vandlega bundnir þannig að þeir yrðu ekki hver öðrum að bana. Í syðri hluta þessa litla torfhúss var svo hænsnakofinn og gengið fram hjá hrútunum til að komast þar inn. Ekki voru útidyr á hænsnakofanum en þar var á suðurgaflinum svokallaður „Bretagluggi“, járnrammi með mörgum smárúðum svipað því sem nú kallast „franskur gluggi“, en sem sagt fenginn úr Bretabragga. Annar helmingur gluggans var lausafag og gluggann mátti opna til að hleypa hænsnunum út. Sunnan við gluggann minnir mig að hafi verið girðing úr „hænsnaneti“, en raunar var aldrei hætta á að hænurnar færu neitt. Þær vissu mætavel að þær þurftu að fara inn til að fá almennilega að éta.

Norður af hrúta- og hænsnakofanum og um leið austan við „norðurhúsin“ eins og nyrðri hluti fjárhúsanna hét, var svo Bragginn með stóru B-i. Þetta var Bretabraggi og notaður sem hlaða. Eina hlaðan sem til var á bænum þegar ég man fyrst eftir tilverunni. Bragginn rúmaði mikið hey vegna þess að undir honum hafði verið grafið svo sem einn metra niður. Hann dugði þó engan veginn sem heygeymsla og þess vegna var stór tóft reist norðan við hann.

Örlítið meira um hey
Að hlaða heyi í tóft var mikið vandaverk og gert í nokkrum áföngum. Heyið fékk að „síga“ sem kallað var, áður en endanlega var gengið frá efstu lögunum. Í orðabók má nú sjá heitið „tóft“ skýrt sem þá lágu veggi sem ég nefndi, en í mínum huga merkir það ekki síður heyhleðsluna. Og í þeirri merkingu varð tóftin á endanum ekki ósvipuð stórri heysátu. Hún mátti ekki vera of breið, því ef vindar náðu ekki að blása í gegn gat hitnað í heyinu og jafnvel kviknað í því. Að ofan þurfti hún að vera nægilega brött til beggja hliða til að vatn rynni af henni en ekki niður í gegnum heyið, sem þar með hefði orðið ónýtt með öllu. Þótt tyrft væri yfir náðu torfurnar auðvitað aldrei að gróa saman og verða fyllilega vatnsheldar.

Á veturna var byrjað á að reyta hey norður eftir miðjum Bragganum og þannig mynduð göng, sem pabbi kallaði alltaf geil. Að því loknu var hey tekið úr tóftinni fyrir norðan, enda var því hættara við skemmdum en heyi sem geymt var undir þaki. Mér er minnisstætt að þegar vetrarveður var með allra versta móti sagði pabbi einstöku sinnum: „Jæja, Nonni minn, ætli við tökum ekki bara hér inni í dag.“

Í þá daga var hey reytt, ýmist með berum höndum eða heynálum sem voru mikil undratæki. Heynál var járnstingur með eins konar agnhaldi, svipað og á öngli. Heynálinni var stungið í heystabbann og hún síðan dregin út aftur. Agnhaldið tók með sér fáein strá. Þegar þetta hafði verið gert nokkrum sinnum hafði losnað nægilega um heyið til að hægt var að rífa lausar stórar tuggur.

Þar með eru upptaldar þær byggingar sem voru á Tannstöðum þegar ég man fyrst eftir mér. Ég hygg reyndar að ég geti fest þetta nokkurn veginn við ártalið 1951. Þá var ég að vísu bara tveggja ára en barnsminni mitt nær þangað aftur, þótt einhverjum kunni að þykja það ótrúlegt. En svo dæmi sé tekið man ég vel eftir fyrstu hrífunni minni. Pabbi gerði hana úr gamalli og (væntanlega) ónýtri hrífu, stytti skaftið um svo sem tvo þriðju og hausinn ámóta mikið. Og þá var ég tveggja ára.

Ég átti kind og lærði það tveggja ára gamall að kindin þyrfti hey til að lifa veturinn. Mér þótti vænt um kindina og var duglegur að raka.

Landslagsarkítektúr
Pabbi mun strax í upphafi hafa hugsað út meginlínurnar varðandi það hvernig hann ætlaði að byggja upp. Tvennt sannar þetta. Annars vegar það, að ég var ekki nema pínulítill smástrákur þegar hann útlistaði fyrir mér hvernig hann sæi fyrir sér gripahús og hlöður vestan í Hryggnum. Hins vegar er svo sú staðreynd að fyrir mitt minni var hann búinn að byggja súrheysturn þarna uppfrá, nokkurn veginn nákvæmlega þar sem hann byggði síðar. Súrheysturninn var þannig fyrsti liður í langtímaáætlun, sem pabbi hafði tilbúna í huga sér um 1950 –hugsanlega fyrr eða jafnvel miklu fyrr.

Pabbi varaðist það hins vegar ekki að tíminn var ekki lengur á gönguhraða heldur kominn á bílhraða og nálgaðist óðum flughraða. Hann var framsækinn og mikill hugsuður. Hann var sjálfur reiðubúinn að leggja hugsun og vinnu í nýjungar og taldi sig örugglega á þessum tíma vel á undan samtíð sinni. Hálfri öld fyrr hefði hann kannski orðið frægur fyrir hugsun sína og uppfinningar.

En á árabilinu 1950-1970 vildi þannig til að fáeinum mánuðum eða í hæsta lagi fáeinum árum eftir að hann byrjaði að prófa sig áfram með einhverja nýjung, höfðu erlend stórfyrirtæki leyst vandamálið. Og hafið fjöldaframleiðslu á uppfinningunni.

Syðsta húsið
Fyrsti hluti hinnar stórhuga áætlunar um uppbyggingu kom til framkvæmda sumarið 1955. Þá var ég 6 ára. Fyrirhuguð fjárhúsbygging átti að rúma 40 kindur í kró og krærnar áttu alls að verða 6 talsins. Sem sagt 360 kinda hús. Árið 1955 var það stórt. Mjög stórt. Þarna hugðist pabbi reisa fjárhús yfir tvöfalt fleiri kindur en til voru á búinu. En pabbi var ekki ríkur. Hann varð að byrja smátt og byggði þetta fjárhús í áföngum. Staðurinn var, eins og áður segir, löngu valinn. Fyrsti áfanginn, syðsti hlutinn (einn garði og tvær krær) var steyptur upp sumarið 1955. Haustið 1955 var svo þessi hluti tilbúinn. Þá var gamla fjárhúsið norðan við fjósið rifið og jafnframt settar á fleiri gimbrar en nokkru sinni fyrr.

Haustið 1955, er að samanlögðu afar minnisstætt tímabil. Ég var 6 ára. Þetta haust múraði pabbi þennan fyrsta áfanga að draumafjárhúsinu sínu. Þarna kynntist ég múrverki í fyrsta sinn.

Sex ára gamall lærði ég lexíu sem ég man enn, meira en hálfri öld síðar. Pabbi notaði hikstalaust þau hugtök sem honum voru töm. Hann var múrari og dubbaði mig upp í handlangara.

Í starfinu fólst einkum eitt: Ég átti að hræra saman sement, sand og vatn þannig að úr yrði það sem pabbi kallaði „lögun“. Ég man afar vel að hann útskýrði að ég þyrfti fyrst að „þurrhræra“ sem sagt blanda sandi og sementi vandlega saman áður en ég byrjaði að bæta vatni út í.

Börn vita ævinlega betur en pabbi eða mamma. Pabbi og mamma eru gömul en heimurinn er nýr. Sjálfur er maður ungur og ferskur. Á gamals aldrei veit ég nú að þetta er því miður sjaldan rétt. Í þessu tilviki lærðist mér hörð lexía. Ég gaf mér ekki nógu langan tíma til að blanda saman sandi og sementi áður en ég byrjaði að bæta vatninu út í.

Pabbi tók sér hlé frá vinnunni og horfði á son sinn við þetta vonlausa verk. Hann sýndi mér afar takmarkaða miskunn. Enn í dag er ég viss um að hann horfði á mig púla yfir balanum í hálftíma áður en hann tók af mér múrskeiðina og lauk verkinu á svo sem mínútu.

Nú hefur mér verið ljóst í meira en hálfa öld að það er afar vinnusparandi að hræra saman sement og sand áður en maður byrjar að bæta vatninu við.

Handlangari var ég síðan við allar byggingarframkvæmdir á Tannstöðum, fram til 16 ára aldurs. Þá var pabbi einu sinni sem oftar beðinn að fara í næstu sveit til að múra vegg. Sá gamli kvaðst þá ekki hafa tíma sjálfur, en var reiðubúinn að senda strák sem hann sagði orðinn nokkurn veginn fullfæran.

Og ég fór. Og múrhúðaði og pússaði vegginn eftir kúnstarinnar reglum.

Ég hef ekki haft spurnir af því að þessi veggur hafi gefið sig. Það þýðir væntanlega að ég hafi verið nokkurn veginn útlærður múrari um það bil sem ég innritaðist í gagnfræðaskóla.

Til baka