Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Leikhúsið á Tannstöðum

Langafi minn og langamma, Jón Brandsson og Ólína Valgerður Ólafsdóttir munu hafa byrjað búskap í Gerði vestur í Dölum 1879. Þá áttu þau dóttur á þriðja ári, Hólmfríði, og hafi þau byrjað búskapinn á vordögum hefur Daníel afi minn verið nýfæddur. Það er óljóst hvar þau bjuggu næstu árin en Jón Brandsson hefur að líkindum keypt Tannstaði í Hrútafirði 1885 eða 1886 og þau hafa þá flutt sig þangað, ungu hjónaleysin (því þau giftust aldrei), með fjögur börn. Valgerður fæddist 1880, en Jóna 1882.

Þau hafa sem sagt verið búin að búa á jörðinni í um áratug þegar þau réðust í að byggja sér íbúðarhús úr timbri. Nú man ég ekki lengur með vissu hvenær pabbi sagði húsið byggt, en hygg að það hafi verið 1894 eða 1896. Svo mikið er víst að 1897 er síðasta ártalið sem gæti komið til greina.

Húsið var ekki stórt á nútíma mælikvarða, 4 metrar á breidd og líklega 8 metra langt að grunnfleti. Undir húsinu mun strax í upphafi hafa verið grunnur kjallari, en hann var síðar dýpkaður og þar innréttað eldhús og þvottahús. Að öðru leyti var þetta hús hæð og ris. Risið var bratt og því ágætlega manngengt á þeirra tíma vísu, þótt hliðarveggirnir upp að súðinni hafi ekki verið nema svo sem hálfur metri. Það var sem sagt ekki unnt að ganga uppréttur á loftinu nema í miðjunni.

Þegar hér var komið sögu var Ólafur Björnsson, faðir Ólínu, kominn vel yfir sjötugt, fæddur 1821, og kominn í skjól dóttur sinnar á ellidögum. Ólafur held ég að hafi búið við fátækt alla sína ævi, en hann mun held ég hafa þótt bæði upplífgandi og skemmtilegur og svo mikið er víst að hann var afar vel hagmæltur og þegar hann skrifaði bréf munu þau jafnvel oftar en ekki hafa verið bæði rímuð og stuðluð. Nokkur ljóðabréf eftir hann eru til og Fjóla Hermannsdóttir var svo vinsamleg að senda mér afrit. Sum hef ég þegar sett inn á þessa heimasíðu, en önnur bætast við þegar tækifæri gefst.

Pabbi sagði mér – og hafði vafalaust eftir föður sínum, sem hefur verið 17 eða 19 ára þegar húsið var byggt – að þegar húsið var í byggingu og gólf komið ofan á kjallarann, hafi unga fólkið í sveitinni safnast saman og slegið upp balli á nýja timburgólfinu. Vafalaust hefur einhver tekið með sér harmonikku og svo sem 30 fermetra dansgólf hefur trúlega þótt ágætt árið 1896. Ekki veit ég hvort þarna var dansað bara einu sinni eða kannski nokkur laugardagskvöld í röð. Enda skiptir það kannski minnstu.

Gamla manninum, Ólafi Björnssyni, mun hafa þótt í mikið ráðist að byggja heilt hús úr svo dýrmætu efni sem timbri, enda nóg til af torfi og grjóti og hafði dugað vel um hans daga. Ekki veit ég hvort honum hefur líka þótt nóg um skemmtanafíkn unga fólksins, en það gæti svo sem verið. Öllu fremur sé ég þó fyrir mér að hann hafi glott við tönn og innst inni haft gaman af þessu öllu saman. En svo mikið er víst að hann orti þessa litlu vísu:

Dýr er viður, dýrt er smið að halda.
Lítt að styður lífsþörfum
leikhúsið á Tannstöðum.

Ólafur Björnsson dó á Tannstöðum 76 ára að aldri, þann 21. mars 1898. Kannski einmitt í þessu leikhúsi, en þó líklegar í gamla torfbænum sem þá mun enn hafa staðið norðaustan eða norðan við þetta hús.

Leikhúsið á Tannstöðum lifði tæpa öld. Örlög þess urðu að lokum þau að það brennt til grunna sumarið 1993, eftir að hafa staðið mannlaust frá því í nóvember 1964 og talin stafa af því fokhætta. Fyrir íkveikjuna losuðum við bræður stigann upp á háaloftið og fluttum út í "Stóraskúr" til minningar. Pabbi og mamma gerðu sér ferð frá Hvammstanga til að horfa á brennuna. Mér fannst það viðkunnanlegt. Í þessu húsi áttu þau, hygg ég, sín hamingjusömustu ár. Í þessu húsi gátu þau öll sín börn.

"Leikhúsið" á Tannstöðum. Myndin er tekin á 6. áratug 20. aldar (mögulega um 1960). Fjósið til hægri var byggt á stríðsárunum og sjá má í turninn sem bar vindmylluna, fyrstu raforkustöðina á Tannstöðum. Þetta var allt jafnað við jörðu árið 1993.

Til baka