Jón Daníelsson

Forsíða / Blogg Greinar & pistlar Myndir

Hver er maðurinn

Hafðu samband Skráning á póstlista

Jón Marteinsson

Kvöldið sem þetta er skrifað (23.september 2009) var ég af rælni að fletta þeim fáu minningabrotum sem ég hef enn drattast til að setja hér inn og rak þá augun í að ung frændkona mín hafði sett inn athugasemd við kaflann „Veltiár í skugga kreppu“. Mér hafði sem sé orðið það á að segja Daníel afa minn fæddan 1979 í stað 1879. Mér þótti auðvitað vænt um leiðréttinguna, en hitt ekki síður að frændkonan unga sagðist hafa haft gaman af því sem hún hefði lesið á síðunni.

Það mætti kannski kalla það svo að þessi stutti kafli sé skrifaður fyrir hana í verðlaunaskyni, en hitt er þó sönnu nær að sem mjög ungum dreng þótt mér afar vænt um langafa hennar, Jón Marteinsson, sem eitt sinn bjó á Fossi í Hrútafirði og ég held að bæði hafi verið fæddur þar og upp alinn.

Sveinsína, föðuramma mín, og Jón Marteinsson voru systkinabörn. Amma mín var dóttir Benjamíns Jóhannessonar en móðir Jóns hét Anna Sigríður Jóhannesdóttir. Þau Benjamín (1845-1909) og Anna Sigríður (1851-?) voru ekki sammæðra og ég veit ekki einu sinni hvort þau þekktust. En fyrir 50 árum þekkti fólk ættir sínar betur en það gerir nú og þessi skyldleiki var rakinn fyrir mér svo ungum að ég man ekki einu sinni eftir því.

Benjamín og Anna voru einu börnin sem Jóhannes eignaðist, a.m.k. hérlendis. Árið eftir að Anna Sigríður fæddist fluttist hann til Kaupmannahafnar og flæktist þaðan áfram í siglingar, þar sem hans beið válegur dauðdagi. Það litla sem mér er kunnugt um hann rifjaði ég upp í dálitlum bloggpistli hér á síðunni í sumar og birti hér fyrir neðan – svona rétt til gamans.

En að Jóni Marteinssyni. Ég hlýt reyndar að hafa verið mjög ungur þegar ég sá hann fyrst. En hann kom held ég árlega í heimsókn að Tannstöðum. Nú er mér ógerlegt að rifja upp hvernig hann leit út að öðru leyti en því að hann var (minnir mig örugglega) bæði með yfirskegg og hatt. Hitt man ég miklu betur að það urðu ævinlega miklir fagnaðarfundir á hlaðinu eða í bæjardyrunum, þegar hann bar að garði. Og ég man líka að það var alltaf mikið hlegið þegar hann var í heimsókn.

Það er hálf fáránlegt að rifja þetta upp á ellidögum sínum og muna ekki svo mikið sem eitt einasta orð af því sem að var hlegið. Ástæðan er þó einföld. Ég hlýt að hafa verið of ungur til að skilja brandarana. Þetta hefur sem sagt a.m.k. í flestum tilvikum verið vel fyrir 1960. Það kemur ágætlega heim við þá staðreynd að Jón Marteinsson varð áttræður 1959. Og reyndar gæti nefnilega verið að nafni minn hafi alltaf komið færandi huga, sem sé nýjar vísur á hverju hausti.

Jón Marteinsson var á þessum tíma „hliðvörður“ á Holtavörðuheiði. Mæðiveikinni hafði nýlega verið útrýmt af Íslandi með gríðarlegu átaki. Í heilum landshlutum hafði öllu sauðfé verið lógað. Í staðinn fengu bændur lömb af ósýktum svæðum. Samtímis voru settar upp girðingar þvers og kruss um landið til að hindra smit. Ein þessara girðinga lá þversum á þjóðveginn yfir Holtavörðuheiði. Hliðsins gætti Jón Marteinsson.

Sjálfur fór ég aðeins tvisvar suður yfir heiðina á bernskuárum mínum. Síðara skiptið var 1961, þegar ég var orðinn 12 ára og þá minnir mig að pabbi hafi bent mér á lítinn kofa og sagt að þarna hefði Jón Marteinsson átt heima á sumrin. Þá fórum við hins vegar yfir pípuhlið, sem trúlega hefur verið nýlegt. Pípuhliðin komst búpeningur ekki yfir og þegar pípuhliðið var sett upp á Holtavörðuheiðinni þurfti ekki lengur neinn hliðvörð.

Af háheiðinni sér vel norður yfir Hrútafjörð og tunguna sem árnar tvær hafa mótað í landið. Hrútafjarðará að vestan en Síká að austan. Að austanverðu við Síká stóðu lengi tveir bæir: Foss, skammt innan við Bálkastaði og svo Fosssel alveg inni við heiðargirðingu. Fosssel var í byggð fram á níunda áratuginn, en Foss fór endanlega í eyði einhvern tíma seint á sjötta áratugnum, eða kannski um 1960.

Aldrei vissi ég hvort nafni minn fór inn að Fossi eða hefur kannski einfaldlega horft yfir sína horfnu sveitasælu frá vinnustaðnum uppi á miðri Holtavörðuheiði þegar hann orti þessar vísur:

Haustið kallar hátt við dyr,
hefur fallið snærinn.
Er nú varla eins og fyrr
aldni fjallabærinn.

Allt þar bar sinn blíða svip
bjart var yfir högum.
Ég á þar margan minjagrip
frá minninganna dögum

Þessari vísu gat Inga systir mín bætt við. Þar með vantar bara þá þriðju. Lesendur athugi að ég breyti ekki megintextanum.

Ég man vel þegar ég heyrði Jón Marteinsson fara með þessa vísu. Mig minnir reyndar að tvær til viðbótar hafi fylgt á eftir. Sjálfur lærði ég þessa vísu strax, en trúlega væri hún samt gleymd ef við pabbi hefðum ekki rifjað hana upp saman svo oft sem raunin varð. Svo mikið er þó held ég alveg víst að vísan var ný á þeim tíma, sem sagt trúlega ort eitthvert haustið á árabilinu 1955-1960. Það stemmir vel að hann hafi farið norður í sveitina sína um haustið áður en hann fór suður.

Óneitanlega væri gaman að heyra frá einhverjum afkomendum Jóns Marteinssonar sem kynnu að muna eða kunna hinar vísurnar tvær – ef þær voru þá einhvern tíma til. Svo mikið er ég þó reyndar viss um að Jón Marteinsson var afar góður hagyrðingur. Bæði sagði pabbi mér það og svo þarf nú reyndar ekki annað en að skoða þessa vísu aðeins nánar. Til að yrkja slíka vísu þarf mikinn hagleik – og um leið langa þjálfun.

Hitt vissi ég ekki fyrr en ég skoðaði þessi ættartengsl aðeins betur núna í kvöld að einmitt árið sem ég varð stúdent, árið 1970, það sama ár valdi Jón Marteinsson sér til að deyja.

- - -
Hér fyrir neðan fylgir svo stutt frásögn af sameiginlegum forfeðrum okkar Jóns Marteinssonar. Pistillinn var skrifaður daginn sem 200 ár voru liðin frá valdatöku Jørgens Jørgensen, eða Jörundar hundadagakongungs. Pistillinn hét

Lífvörður hans hátignar
Í dag eru víst 200 ár frá því að Íslendingar gerðust sjálfstæð þjóð með eigin konung. Þann 26 júní 1809 negldi Jørgen Jørgensen upp tilkynningu um sjálfstæði Íslands eftir að hafa sett Trampe greifa og stiftamtmann bak við lás og slá. Nýi konungurinn þurfti auðvitað að hafa um sig lífvörð og þurfti ekki að leita lengi. Hann opnaði einfaldlega tugthúsið, núverandi stjórnarráðsbyggingu, og hleypti föngunum út.

Margir fanganna þáðu með þökkum að gerast lífverðir hans hátignar og meðal þeirra var forfaðir minn, Jónas Jónsson, bóndi í Litlu-Ávík á Ströndum, sem hafði verið dæmdur fyrir sauðaþjófnað. Kona hans hafði sem sé sett í pottinn lamb, sem hún átti ekki og Jónas „hylmað með henni“ eins og Gísli Konráðsson orðar það í Strandamanna sögu.

Jørgen Jørgensen, eða Jörundur hundadagakonungur, eins og hann hefur lengst af verið nefndur, sat ekki lengi í embætti, því síðar um sumarið kom hingað breskt herskip. Kapteinninn leysti Trampe greifa úr haldi, endurreisti dönsk yfirráð á Íslandi og tók nýja kónginn okkar með sér til Bretlands.

Einhver vanhöld urðu á því að fangarnir skiluðu sér aftur í tugthúsið. Flestir munu hafa lagt land undir fót og farið heim til sín og engum sögum fer af því að hreppstjórar eða sýslumenn hafi nennt að senda þá suður aftur.

Jónas Jónsson fór heim til sín í Litlu-Ávík, en eftir bitra reynslu ákvað hann að fá sér nýja konu. Sonur hans, Jóhannes, var afi föðurömmu minnar. Jóhannes fór í siglingar og sagan segir að hann hafi lent í slagsmálum á knæpu einni suður á Spáni. Vafalaust hefur Jóhannes kunnað sitthvað fyrir sér í slagsmálum, eins og margir aðrir íslenskir sjómenn. Hann áttaði sig hins vegar ekki á því að Spánverjarnir notuðu hnífa og átti því ekki afturkvæmt heim til Íslands.

Það er gaman að rifja þetta upp í tilefni dagsins. Og merkilegt nokk, skammast ég ekki hið minnsta fyrir að vera kominn af ótíndum sauðaþjófi og tugthúslim.

Skrá athugasemd

Til baka

Umsjón og ábyrgð: Jón Daníelsson – Sími: 553 6118 – Veffang: www.jondan.is - Netfang: jondan[at]mmedia.is