Jón Dan

JonDan.is

Hver er mađurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öđrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirđi

Jón Marteinsson

Kvöldið sem þetta er skrifað (23.september 2009) var ég af rælni að fletta þeim fáu minningabrotum sem ég hef enn drattast til að setja hér inn og rak þá augun í að ung frændkona mín hafði sett inn athugasemd við kaflann „Veltiár í skugga kreppu“. Mér hafði sem sé orðið það á að segja Daníel afa minn fæddan 1979 í stað 1879. Mér þótti auðvitað vænt um leiðréttinguna, en hitt ekki síður að frændkonan unga sagðist hafa haft gaman af því sem hún hefði lesið á síðunni.

Það mætti kannski kalla það svo að þessi stutti kafli sé skrifaður fyrir hana í verðlaunaskyni, en hitt er þó sönnu nær að sem mjög ungum dreng þótt mér afar vænt um langafa hennar, Jón Marteinsson, sem eitt sinn bjó á Fossi í Hrútafirði.

Sveinsína, föðuramma mín, og Jón Marteinsson voru systkinabörn. Amma mín var dóttir Benjamíns Jóhannessonar en móðir Jóns hét Anna Sigríður Jóhannesdóttir. Þau Benjamín (1845-1909) og Anna Sigríður (1851-?) voru ekki sammæðra og ég veit ekki einu sinni hvort þau þekktust. En fyrir 50 árum þekkti fólk ættir sínar betur en það gerir nú og þessi skyldleiki var rakinn fyrir mér svo ungum að ég man ekki einu sinni eftir því.

Benjamín og Anna voru einu börnin sem Jóhannes eignaðist, a.m.k. hérlendis. Árið eftir að Anna Sigríður fæddist fluttist hann til Kaupmannahafnar og flæktist þaðan áfram í siglingar, þar sem hans beið válegur dauðdagi. Það litla sem mér er kunnugt um hann rifjaði ég upp í dálitlum bloggpistli hér á síðunni sumarið 2009 en er nú birtur undir "Fyrir mitt minni" – svona rétt til gamans.

En að Jóni Marteinssyni. Ég hlýt reyndar að hafa verið mjög ungur þegar ég sá hann fyrst. En hann kom held ég árlega í heimsókn að Tannstöðum. Nú er mér ógerlegt að rifja upp hvernig hann leit út að öðru leyti en því að hann var (minnir mig örugglega) bæði með yfirskegg og hatt. Hitt man ég miklu betur að það urðu ævinlega miklir fagnaðarfundir á hlaðinu eða í bæjardyrunum, þegar hann bar að garði. Og ég man líka að það var alltaf mikið hlegið þegar hann var í heimsókn.

Það er hálf fáránlegt að rifja þetta upp á ellidögum sínum og muna ekki svo mikið sem eitt einasta orð af því sem að var hlegið. Ástæðan er þó einföld. Ég hlýt að hafa verið of ungur til að skilja brandarana. Þetta hefur sem sagt a.m.k. í flestum tilvikum verið vel fyrir 1960. Það kemur ágætlega heim við þá staðreynd að Jón Marteinsson varð áttræður 1959. Og reyndar gæti nefnilega verið að nafni minn hafi alltaf komið færandi huga, sem sé nýjar vísur á hverju hausti.

Jón Marteinsson var á þessum tíma „hliðvörður“ á Holtavörðuheiði. Mæðiveikinni hafði nýlega verið útrýmt af Íslandi með gríðarlegu átaki. Í heilum landshlutum hafði öllu sauðfé verið lógað. Í staðinn fengu bændur lömb af ósýktum svæðum. Samtímis voru settar upp girðingar þvers og kruss um landið til að hindra smit. Ein þessara girðinga lá þversum á þjóðveginn yfir Holtavörðuheiði. Hliðsins gætti Jón Marteinsson.

Sjálfur fór ég aðeins tvisvar suður yfir heiðina á bernskuárum mínum. Síðara skiptið var 1961, þegar ég var orðinn 12 ára og þá minnir mig að pabbi hafi bent mér á lítinn kofa og sagt að þarna hefði Jón Marteinsson átt heima á sumrin. Þá fórum við hins vegar yfir pípuhlið, sem trúlega hefur verið nýlegt. Pípuhliðin komst búpeningur ekki yfir og þegar pípuhliðið var sett upp á Holtavörðuheiðinni þurfti ekki lengur neinn hliðvörð.

Af háheiðinni sér vel norður yfir Hrútafjörð og tunguna sem árnar tvær hafa mótað í landið. Hrútafjarðará að vestan en Síká að austan. Að austanverðu við Síká stóðu lengi tveir bæir: Foss, skammt innan við Bálkastaði og svo Fosssel alveg inni við heiðargirðingu. Fosssel var í byggð fram á níunda áratuginn, en Foss fór endanlega í eyði einhvern tíma seint á sjötta áratugnum, eða kannski um 1960.

Aldrei vissi ég hvort nafni minn fór inn að Fossi eða hefur kannski einfaldlega horft yfir sína horfnu sveitasælu frá vinnustaðnum uppi á miðri Holtavörðuheiði þegar hann orti þessar vísur:

Haustið kallar hátt við dyr,
hefur fallið snærinn.
Er nú varla eins og fyrr
aldni fjallabærinn.

Allt þar bar sinn blíða svip
bjart var yfir högum.
Ég á þar margan minjagrip
frá minninganna dögum

Lítil saga í leynum var
ljóð án baga dvína.
Úti í haga undi ég þar
ævidaga mína.

Endadægur enginn sér
út um nætur skugga.
Nú er farið að förlast mér
og fenna á sálarglugga.

Ég man vel þegar ég heyrði Jón Marteinsson fara með þessa vísur. Sjálfur lærði ég fyrstu vísuna strax, en trúlega væri hún samt gleymd ef við pabbi hefðum ekki rifjað hana upp saman svo oft sem raunin varð. Svo mikið er þó held ég alveg víst að vísan var ný á þeim tíma, sem sagt trúlega ort eitthvert haustið á árabilinu 1955-1960. Það stemmir vel að hann hafi farið norður í sveitina sína um haustið áður en hann fór suður.

Hinar þrjár vísurnar hefur pabbi kunnað, því Inga systir mín fann þær hjá sér og hafði skrifað eftir pabba.

Óneitanlega væri gaman að heyra frá einhverjum afkomendum Jóns Marteinssonar sem kynnu að muna eða kunna fleiri vísur eftir hann. Svo mikið er ég þó reyndar viss um að Jón Marteinsson var afar góður hagyrðingur. Bæði sagði pabbi mér það og svo þarf nú reyndar ekki annað en að skoða þessar vísur aðeins nánar. Til að yrkja svo vel þarf mikinn hagleik – og um leið langa þjálfun.

Hitt vissi ég ekki fyrr en ég skoðaði þessi ættartengsl aðeins betur núna í kvöld að einmitt árið sem ég varð stúdent, árið 1970, það sama ár valdi Jón Marteinsson sér til að deyja.

(Síðast uppfært 1. september 2011)

Til baka