Forsíða / Blogg Greinar & pistlar Myndir

Hafðu samband Skráning á póstlista
JÓN DANÍELSSON

Gráskeggur úr Hrútafirði


Veltiár í skugga kreppu

Sjálfur fæddist ég og ólst upp á tímabili sem núna, svo löngu síðar, er auðséð að voru mikil veltiár í íslenskum sveitum. Engu að síður komst ég á vissan hátt í kynni við kreppuna miklu á 4. áratugnum og sára og aldagamla fátækt í gegnum hugsunarhátt foreldra minna.

Þótt rúmur áratugur hafi verið liðinn frá því að „blessað stríðið“ kom og frelsaði Íslendinga úr sárri fátækt, þegar ég man fyrst eftir mér, var hugarfar fátæktarinnar ekki horfið. Setningin „gef oss í dag vort daglegt brauð,“ í faðirvorinu hafði eiginlega ennþá vissa merkingu.

Það var aldrei matarskortur á bernskuheimili mínu og okkur skorti heldur aldrei föt. En ég varð þess var að bæði pabbi og mamma voru ekki einungis fegin þessum „allsnægtum“, heldur voru þau líka stolt af þeim. Eina af birtingarmyndum stoltsins sá ég á hverju vori á bernskuárum mínum. Í þá daga tíðkaðist að kaupstaðarbörn væru send í sveit á sumrin og hjá okkur var ævinlega „kaupamaður“, oftast 12-14 strákur. Þegar mamma var að kynna nýjum kaupamanni húsakynni lá leiðin alltaf niður í eldhúsið í kjallaranum, þar sem stór hvítur, emaleraður pottur stóð á eldhúsbekknum, undir efri skápunum í suðvesturhorninu.

„Hér er mjólkin,“ sagði mamma við nýja kaupamanninn. „Og á þessu heimili fá allir að drekka eins mikla mjólk og þeir vilja.“ Stoltið í röddinni leyndi sér ekki.

Ekki hef ég nokkra hugmynd um hvort enn hafi tíðkast að skammta mjólk þegar hér var komið í Íslandssögunni. Ég hef alltaf fremur litið á þetta sem táknmynd eldri tíma.

Matur skammtaður
Almennt er ég reyndar nokkuð viss um að á þessum árum, milli 1950 og 1960, tíðkaðist ekki lengur að skammta fólki mat. Sú sára fátækt sem gerði matarskömmtun nauðsynlega var úr sögunni og nýr tími upp runninn. Tími allsnægtanna. Þó var mér kunnugt um eina undantekningu. Ég held að mér sé óhætt að segja frá þessu nú, enda það fólk sem hér um ræðir, ekki lengur meðal lifenda og ég særi því engan. Að auki lýsir þessi frásögn tíðaranda, en segir nákvæmlega ekkert um mannkosti.

Á Jaðri, næsta bæ utan við Tannstaði, var tvíbýli. Þarna bjó á öðru búinu Hólmfríður afasystir mín, þá reyndar komin vel á áttræðisaldur, og tvö ógift börn hennar, Óli og Dóra. Það mun láta nærri að komið hafi verið alveg fram undir 1960 þegar sá atburður gerðist sem nú skal frá greint.

Kaupamaður var hjá Óla og Dóru, 14 ára strákur sem reyndar var líka kallaður Óli, og var eðlilega í góðu vinfengi við kaupamanninn á Tannstöðum, sem var á svipuðu reki. Kaupamaðurinn á Jaðri trúði kaupamanninum á Tannstöðum fyrir því þegar skammt var liðið á sumar, að hann ætlaði að strjúka úr vistinni. Ástæðan var sú að hann sagðist vera nánast stanslaust viðþolslaus af hungri.

Á þessum tíma var sem sagt enn skammtað á þessu heimili. Dóra mun hafa skammtað á diskana. Óli eldri, bóndinn sjálfur, fékk vel kúfaðan disk, en Óli yngri, unglingur í örum vexti, fékk ekki meira en svo að hann var enn svangur þegar hann stóð upp frá borðinu. Sem sagt ekki alls kostar ósvipað og yngra fólk nú til dags kannast við úr kvikmyndinni um Oliver Twist.

En þessi saga fékk reyndar farsælan endi. Kaupamaðurinn okkar hafði vit á að kjafta í mömmu og hún hringdi út að Jaðri og bað Óla bónda að koma og tala við sig. Þegar sest var að borðum á Jaðri þetta kvöld, hafði Óli bóndi diskaskipti við kaupamanninn og sagði: „Hérna. Borða þú þetta.“ Svo rétti hann Dóru hinn diskinn og sagði: „Viltu gefa mér aðeins meira, Dóra mín.“ Eftir það mun aldrei framar hafa verið skammtaður matur á þessu heimili.

Og Óli kaupamaður steinhætti við að strjúka. Þvert á móti tókst ágæt vinátta með honum og heimilisfólkinu og hann kom iðulega í heimsókn að Jaðri. Slíkt var reyndar alls ekki einsdæmi. Fjöldamargir unglingar sem á þessum árum fóru í sveit á sumrum, tóku ástfóstri við heimilið og algengt að sú vinátta héldist lengi.

Sjálfsþurftabúskapur
Pabbi var fæddur 1914, árið sem fyrri heimsstyrjöldin hófst. Mamma var 8 árum yngri, fædd 1922. Þau lifðu sem sagt kreppuna miklu á unglingsaldri og fyrstu fullorðinsárum. Ég veit samt í rauninni ekki hversu mikil áhrif kreppan sjálf hafði á þau. Sennilega má allt eins gera ráð fyrir því að það hafi ekki síður einfaldlega verið aldalöng fátæktarhefð íslenskra sveita. Kreppan með atvinnuleysi sínu, skorti á lífsnauðsynjum og atvinnubótavinnu hefur óhjákvæmilega bitnað miklu harðar á því fólki sem hafði flust á mölina. Í sveitunum lifði fólk langt fram á 20. öld mestmegnis á sjálfsþurftabúskap, samkvæmt þúsund ára hefð.

Það skiptir kannski ekki meginmáli hvort heldur var. Á bernskuárum mínum var sjálfsþurftabúskapurinn enn í fullu gildi. Sama gilti um það almenna hugarfar sem honum fylgdi. Á hverju vori settum við niður kartöflur og gulrófnafræ. Matjurtagarður var sunnan undir fjósinu. Þar var ræktað fínna grænmeti, svo sem radísur og ýmislegt fleira sem mér er því miður að mestu úr minni liðið.

Í heilan mánuð á hverju vori var rauðmagi nánast i hvert mál. Á sunnudögum var hann steiktur til tilbreytingar. Ég hef aldrei alveg getað gert upp hug minn varðandi það hvort ég varð fegnari að bragða þetta nýmeti í fyrsta sinn á vorin, eða mánuði síðar þegar rauðmaginn hvarf loksins af borðinu.

Í sláturtíðinni á haustin var ferskt kjöt á borðum flesta daga. Síðan tók saltkjötið við. Og reyndar líka hangikjöt. Að sjálfsögðu var það allt heimareykt. Og hangikjöt var í þá daga ekki bara jólamatur og miklu fleira reykt en læri.

Aðkeyptar nauðsynjar
Þannig var heimilið að mestu sjálfu sér nógt í matvælaframleiðslu. Sumt þurfti þó að kaupa, einkum heilhveiti og rúgmjöl í brauð, kaffi og kaffibæti, sem svo var kallaður og notaður til að spara kaffið, þessa rándýru munaðarvöru. Fisk þurfti líka að kaupa. Oftast var það saltfiskur, en stöku sinnum ný ýsa. Það var mikill herramannsmatur.

Það getur verið til marks um matarinnkaupin að þau voru gerð í kaupfélaginu á Borðeyri og fóru þannig fram að mamma pantaði símleiðis annan hvern þriðjudag. Vörurnar komu svo með vörubíl kaupfélagsins á föstudegi. Og það er mér afar minnisstætt að þegar mamma nefndi saltfiskinn og athygli hennar var vakin á því að nú væri til nýr fiskur, spurði hún alltaf um verðið. Ég stóð spenntur við hlið hennar og vonaði að verðið væri ekki of hátt.

Þannig stóð hugarfar fólks í upphafi hinna miklu veltiára í sveitunum, enn fast í þúsund ára fátækt.

Dýrmæt rauðmaganet
Samt var stór munur á hugarfari foreldra minna og næstu kynslóðar á undan. Ég ætla að ljúka þessum hugleiðingum á tveimur minningum þar sem föðurafi minn, Daníel Jónsson, er í aðalhlutverki.

Daníel afi var fæddur 1879 og mikill sjómaður. Á hans dögum var Hrútafjörðurinn enn fullur af fiski og pabbi sagði mér að hann hefði elt þorskinn út fyrir fjarðarkjaftinn á haustin og þá legið við á Bálkastöðum síðustu vikurnar.

Hvað um það. Ég hef líklega verið u.þ.b. 7 ára þegar dag einn skellur á mikið norðanveður að vori til og afi hefur strax orð á því að bjarga rauðmaganetunum. Veðrið var strax orðið vont og fór versnandi. Pabbi sagði þvert nei og taldi „fjörvi fé dýrara“ svo vitnað sé í Njálu til gamans.
Sagði sem sé hreint út að netin skiptu litlu í samanburði við mannslíf. Ég held að muni rétt að afi hafi svarað: „Ég fer þá bara einn.“

Pabbi hafði þá þegar fyrir þremur börnum að sjá og það fjórða gæti hafa verið á leiðinni. Stóð fastur á sínu og fór ekki fet. En þótt ég væri ekki eldri sá ég vel að honum leið ekki vel. Hann lagði af stað til að taka sér eitthvað fyrir hendur en úr því varð minnir mig ekki neitt og ég held að við höfum staðið tveir saman á bæjarhlaðinu allan tímann, horft á og beðið þess sem verða vildi.

Afi, sem samkvæmt þessu dálítið hæpna tímaskyni mínu hefur verið 77 ára, fór létt með að hrinda bátskelinni úr vör, greip til áranna og reri út. Enn í dag veit ég ekki hvort hann var einhvern tíma í raunverulegri hættu, en hitt man ég vel að mér sýndust allar öldur vera hvítfextar. En þetta þarf ekki að orðlengja frekar. Gamli maðurinn innbyrti netakúluna og dró inn netin. Reri síðan til lands. Við pabbi fórum báðir niður í vík og hjálpuðum honum að greiða netin og gera að aflanum.

Rúmri hálfri öld síðar þykist ég muna það rétt að ekki hafi verið sagt eitt einasta orð meðan á því verki stóð.

Pestarlambið
Aðra minningu geymi ég í hugskoti mínu allra innst. Hún sýnir á svipaðan hátt þann mun sem þrátt fyrir allt var á hugarfari 19. aldar-bóndans og sonar hans sem tekinn var að skynja breytta tíma. Þessi saga er frá svipuðum tíma og hin fyrri, eða kannski heldur yngri. Af einhverjum ástæðum koma ártölin 1959 og 1960 upp í hugann. Þá gæti afi hafa verið orðinn áttræður.

Á bernskuárum mínum var „lambapest“ eða bara „pest“ árlegur vágestur, smitsjúkdómur sem lagðist á kindur, oftast á lömb og yfirleitt aðeins á haustin. Sjúdómurinn dró sauðfé til bana á örskömmum tíma.

Afi var jafnan fyrstur á fætur og einn haustmorgun sér hann lamb liggja „sunnan við skurð“. Honum þótti lambið pestarlegt til að sjá og tók þegar á rás. Þegar hann kom að lambinu, hreyfði það sig ekki, en var þó enn með sæmilegu lífsmarki. Gamli maðurinn hafði engin umsvif, heldur dró upp sjálfskeiðunginn sinn og skar lambið. (Fyrir þá sem ekki þekkja til: Að skera lamb felst í því að skera á hálsinn neðan frá og helst alla leið upp í mænu, þannig að mannúðlega sér tryggt að skepnan sé dauð).

Síðan fláði afi lambið, hlutaði sundur og saltaði niður í kút.

Afi og amma bjuggu fyrir sunnan á vetruna en komu norður snemma á vorin og voru langt fram á haust. Afi kom þó yfirleitt fyrr og fór síðar.
Þetta tiltekna haust leið nógu langur tími frá því að afi skar pestarlambið og þar til hann fór suður, til þess að afa þótti fullsaltað og krafðist þess að að kjötið yrði borið á borð. Mamma sauð þetta kjöt í eina máltíð og frá því er skemmst að segja að ég hef ekki í annan tíma fundið jafn óhugnanlegt bragð af nokkrum mat. Þó þrælaði ég þessu í mig og sama gerðu aðrir. Afi man ég að át með bestu lyst.

Örfáum dögum eftir þessa eftirminnilegu máltíð, keyrði pabbi afa upp á veg, þar sem sá gamli tók rútuna suður. Þegar pabbi kom heim, búinn að koma föður sínum tryggilega áleiðis til Reykjavíkur, fór hann beina leið inn í skúr, tók kútinn með pestarlambinu og gróf djúpa holu. Niður í holuna fór allt innihald kútsins og síðan var mokað yfir. Ég stóð ekki allfjarri og fylgdist með. Þegar pabbi hafði komið torfunni vandlega fyrir, rétti hann sig upp og sagði:

„Nonni minn. Við þurfum ekki lengur að borða pestarlömb. En hafðu ekki hátt um það við hann afa þinn.“

Að svo mæltu tók pabbi kútinn undir hendina, fór með hann heim og þvoði vandlega. Kúturinn var sem sé kostagripur og ekki nokkur ástæða til að fleygja honum.
08.09.09 00:47
Tinna G. Gígja
Mig grunar að þarna hafi eilítil innsláttarvilla laumað sér í textann: þú segir að afi þinn hafi verið fæddur 1979. (Nema svo ólíklega vilji til að hann faðir þinn hafi líka fundið upp tímavél.)Annars hef ég mikið gaman af því sem ég hef lesið hérna á síðunni, en hafði ekki síður gaman af því að komast að því að við erum nokkuð skyld.
23.09.09 20:41
Jón Dan
Takk, takk Tinna. Afi var auðvitað fæddur 1879. Leiðrétt. Og alltaf ánægjulegt að komast að því einhver skuli nenna að lesa þessi minningabrot - meira að segja sér til skemmtunar :-)


Til baka
Leturstærð:
- +
RSS
Umsjón og ábyrgð: Jón Daníelsson – Sími: 553 6118 – Veffang: www.jondan.is - Netfang: jondan[at]mmedia.is