Jón Dan

JonDan.is

Hver er maðurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öðrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirði

5.7.2009

IceSave ? JÁ eða NEI?

Jón Daníelsson Að reyna að átta sig til fulls á þessu merkilega IceSave máli, má einna helst líkja við að vera skyndilega og óforvarandis staddur á framandi plánetu. Svo margir og furðulegir fletir virðast á þessu máli. En sé reynt að einfalda það, eru þrjár grundvallarspurningar sem þarf að svara.

1. Ber okkur skylda til að borga?
2. Höfum við efni á að borga?
3. Hvað gerist ef við neitum að borga?

I ? Lagalega hliðin
Tilskipun Evrópusambandsins um Tryggingasjóð innistæðna var lögleidd á Íslandi 27. desember 1999 með lögum nr. 98. - Tilskipunina sjálfa má finna hér á ensku. Tilskipunin felur í sér að ríki á EES-svæðinu skuli koma fót tryggingasjóði samkvæmt ákveðnum reglum.

Mikið hefur verið deilt um gildissvið þessarar tilskipunar. Einkum hefur þrennum sjónarmiðum verið haldið á lofti.

1) Að tryggingasjóðurinn sé algerlega sjálfstæður og án nokkurra baktrygginga í formi ríkisábyrgða. Þetta sjónarmið virðist hafa verið einrátt hjá Íslenskum stjórnvöldum þar til eftir bankahrunið. Gott dæmi eru hin frægu ummæli Davíðs Oddssonar í Kastljósviðtali í haust um að við ætlum ekki ekki að borga erlendar skuldir óreiðumanna. Af fyrstu viðbrögðum ríkisstjórnarinnar kringum fall bankanna má lika ráða að þetta viðhorf hefur einnig verið ríkjandi í stjórnarráðinu.

Lárus Blöndal lögmaður og Stefán Már Stefánsson prófessor fóru yfir löggjöfina og regluverkið og birtu grein í Morgunblaðinu strax 15. október og komust þar þeirri niðurstöðu að engin ríkisábyrgð sé á bak við tryggingasjóðinn.

2) Að tryggingasjóðurinn sé sjálfkrafa á ábyrgð ríkisins. Þetta er það sjónarmið sem íslensk stjórnvöld mættu erlendis strax eftir hrun. Því hefur verið haldið fram að ríkisstjórnir Evrópusambandsríkjanna hafi haldið þessu sjónarmiði fram af slíkri hörku sem raun bar vitni, vegna þess að ef viðurkennt væri að regluverkið um innistæðutryggingar væri í raun haldlítið í stórfelldu bankahruni, myndi það að líkindum valda áhlaupi innistæðueigenda um alla álfuna og í kjölfarið hugsanlega samfelldu bankahruni í öllu Evrópusambandinu.

Það er hæpið að draga í efa að þessi skýring sé rétt svo langt sem hún nær, en þar með er ekki sagt að þessi lagatúlkun geti ekki jafnframt verið raunveruleg og í Evrópu líti stjórnvöld yfirleitt svo á að tryggingasjóðirnir starfi á ábyrgð viðkomandi ríkja.

3) Að ríkið beri vissulega ábyrgð á því að sjóðurinn standi undir skuldbindingum sínum, en þó einungis upp að einhverju skynsamlegu marki og greiðsluskylda sjóðsins eigi ekki við ef um algert bankahrun er að ræða í viðkomandi ríki. Bent hefur verið á að Jean-Claude Trichet núverandi bankastjóri Seðlabanka Evrópu, hafi lýst því yfir þegar hann stýrði franska seðlabankanum að reglurnar um tryggingasjóði giltu ekki ef almennt hrun yrði í bankakerfinu.

Davíð Oddson er enn sömu skoðunar og í haust í viðtali við Morgunblaðið sunnudaginn 5. júlí. Þar segir hann að ?í utanríkisráðuneytinu sé til skýrsla um tryggingamál og innstæðutryggingasjóði, sem unnin var af nefnd á vegum OECD, undir formennsku Jean-Claude Trichet, sem nú er orðinn bankastjóri Seðlabanka Evrópu. Í þeirri skýrslu komi fram að evrópskar reglur um innstæðutryggingar gildi ekki ef um algjört bankahrun er að ræða í viðkomandi landi.? Tilvitnunin er tekin af vef Morgunblaðsins.

II ? Greiðslugetan
Í umræðunni um IceSave-samninginn hefur eðlilega farið mikið fyrir tilfinningarökum og lagarökum. En að þessum rökum slepptum, er hér um að ræða mikilvægustu spurningu málsins. Spurningunni er þó afar vandsvarað, einkum vegna þess óvissuþættirnir eru margir og stórir. Ég ætla að reyna að rekja hér nokkra þá helstu.

1) Samkvæmt samkomulaginu eiga Íslendingar að greiða 20.887 evrur fyrir hvern innlánsreikning. Hollendingar og Bretar lána okkur þessa peninga gegn 5,55% vöxtum. Á móti standa eignir Landsbankans sem taldar eru geta selst fyrir 75-95% af heildarupphæðinni. Á núverandi gengi mun heildarupphæð lánanna vera um 700 milljarðar og vaxtagreiðslur því nærri 40 milljarðar á ári til að byrja með en ættu að fara lækkandi eftir því sem eignir seljast. Vextirnir eru óvissuþáttur en hver sem heildarupphæð vaxtanna verður, lendir hún öll á íslenska ríkinu þar eð vextir af þessum lánum eru eignum Landsbankans alveg óviðkomandi.

Miðað við sæmilegar og tiltölulega skjótar heimtur á eignum Landsbankans (allar eignir seljist á 75% af verðmati í jöfnum áföngum á næstu 7 árum) mætti kannski áætla að á íslenska ríkið falli að lokum 400-500 milljarðar króna. Þessi upphæð gæti í sjálfu sér verið viðráðanleg, ef ekki koma aðrir bakreikningar. Talan gæti hugsanlega lækkað, en hún gæti líka hækkað ? og það sem verra er, hún gæti hækkað talsvert mikið. En til að setja þetta í samhengi: Ef samtals þarf að greiða 400 milljarða á 8 árum, þarf ríkissjóður að punga út 50 milljörðum á ári í þessi 8. ár. Það eru um 12,5% af áætluðum tekjum ríkisins á þessu ári.

2) Neyðarlögin sem sett voru í haust skapa verulega óvissu gagnvart IceSave. Með þessum lögum voru innistæður gerðar að forgangskröfum. Þar eð lögin voru sett á allra síðustu stundu, þegar allt var komið í óefni, getur allt eins verið að þau teljist í rauninni bara málamyndagerningur í skilningi laga ? svona svipað og þegar auðmaður flytur eignir yfir á nafn konu sinnar, daginn áður en hann er lýstur gjaldþrota.

Það er nánast útilokað að almennir kröfuhafar láti ekki reyna á neyðarlögin. Hér gildir einu hvort íslenskir eða erlendir dómstólar eiga í hlut; líklega er hugtakið ?neyðarréttur? það eina sem getur bjargað okkur í því sambandi.

Reynist neyðarlögin ekki standast dreifast eignir Landsbankans að stórum hluta til almennra kröfuhafa og við fáum ekki nema lítinn hluta þeirra til að greiða af IceSave-lánunum. Ekki er fráleitt að ímynda sér að þá féllu kannski 1.000 milljarðar á íslenska ríkið. Þótt við fengjum lítils háttar framlengingu og greiddum þetta á 10 árum, væru það 100 milljarðar á ári, eða fjórðungur af árstekjum ríkisins eins og þær eru nú.

3) Bæði Bretar og Hollendingar ábyrgjast hærri upphæðir en tryggingasjóðurinn telst ábyrgur fyrir, Bretar ábyrgjast sjálfir umframgreiðslur upp að 50.000 pundum og Hollendingar líklega upp að 100.000 evrum. Frá þessu dragast þær 20.887 evrur sem Íslendingar ábyrgjast samkvæmt IceSave-samningnum. En á mörgum IceSave-reikningum voru miklu hærri innistæður. Þegar íslensk stjórnvöld vilja láta samþykkja þennan umdeilda samning, er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að þetta sé eigendunum tapað. En er það endilega rétt?

Íslensk stjórnvöld ábyrgðust í haust allar innistæður á Íslandi upp í topp. Ekkert hámark var sett. Hér má aftur reikna með dómsmálum. Samkvæmt EES-regluverkinu fer nefnilega ekki á milli mála að ekki má mismuna innistæðueigendum eftir þjóðerni. Þótt finna megi dæmi þess erlendir ríkisborgarar hafi átt innistæður í útibúum Landsbankans á Íslandi, er nánast útilokað að nokkur dómstóll myndi komast að annarri niðurstöðu en þeirri að hér hafi innistæðueigendum verið mismunað eftir þjóðerni.

Aftur er eina von okkar bundin við neyðarréttarhugtakið. Ef dómsmál af þessu tagi tapast, bætist enn við útgjöld ríkissjóðs. Ég kann engar tölur að nefna í þessu samhengi, en hitt er ljóst að þær gætu reynst nokkuð háar.

III ? Hinn kosturinn
Auðvitað getur Alþingi fellt IceSave-samninginn ? eða öllu öllu heldur ríkisábyrgðina. Gerist það er samningurinn sjálfur þar með þýðingarlaus. Þá þarf að gera sér grein fyrir afleiðingunum.

Fyrst og fremst verður að hafa í huga að samfélag þjóðanna er ekki réttarríki í þeim skilningi sem almennt er lagður í það hugtak. Greini tvo íslenska bændur á um landamerki jarða sinna, getur hvor þeirra sem er höfðað dómsmál. Málið fer fyrir héraðsdóm og síðar kannski fyrir Hæstarétt. Að endanlegum úrskurði fengnum verða báðir að hlíta niðurstöðunni, hvort heldur þeim líkar hún betur eða verr.

Þjóðríkin á þessum hnetti hafa ekki komið sér saman um ámóta dómskerfi á heimsvísu. Að þessu leyti má kannski líka alþjóðasamfélaginu við Sturlungaöldina á Íslandi. Sigurvegararnir setja lögin og skrifa söguna. En að spurningunni: Hvað gerist ef Íslendingar samþykkja ekki ríkisábyrgðina á IceSave-samningnum?

Möguleikarnir eru reyndar fjöldamargir. Það má velta þeim fyrir sér, en það eina sem er fullvíst, er að allar slíkar spekúlasjónir eru og verða hreinar ágiskanir, þangað til á reynir.

Byrjum á verstu mögulegri útkomu, sem er reyndar sú hin sama og talsmenn ríkisstjórnarinnar halda fram, þótt þeir hafi reyndar ekki rakið hana í smáatriðum.

1) Ísland verður ?Kúba norðursins? og ?Norður-Kórea? vestursins. Í þessu felst væntanlega algert viðskiptabann. En hversu víðtækt getur það orðið? Augljóslega stæði allt Evrópusambandið að slíku viðskiptabanni. Og þar lokast langstærsti hlutinn af inn- og útflutningsmörkuðum okkar. Myndu Bandaríkin líka útiloka okkur. Góð spurning satt að segja. En svo gæti vel farið. Bandaríkin þurfa á að halda góðri samvinnu við Evrópuríkin og gætu í því ljósi fallist á viðskiptabann á þeim forsendum að við hefðum brotið ?alþjóðalög?.

Samkvæmt þessari ?Worst Scenario?-kenningu þyrftum við að hafa afar hraðar hendur við að útvega okkur önnur viðskiptasambönd. En það væri þó vel að merkja gerlegt. Við gætum snúið viðskiptum okkar til Rússa og Kínverja. Þar með mætti reyndar segja að við hefðum ?skipt um lið?. Skyldu Íslendingar kannski eiga fyrir höndum að vera fyrsta þjóðin sem verður gerð burtræk úr NATÓ?

Við erum vissulega mjög háð milliríkjaviðskiptum. En til að lifa af þurfum við þó einkum þrennt sem við getum ekki framleitt sjálf: Við þurfum olíu og bensín til að knýja togara, flugvélar og ýmis önnur farartæki. Og við þurfum að flytja inn ýmsa kornvöru, ávexti og grænmeti, m.a. hveiti til manneldis og kjarnfóður til dýraeldis. Í þriðja lagi ber að nefna vörur fyrir heilbrigðisþjónustuna, bæði lyf og t.d. áhöld til skurðlækninga.

Margir vilja bæta hér við fatnaði og skóm, en ég held satt að segja að við eigum nægar birgðir inni á heimilum okkar til næstu 10 ára. Bílaflotinn getur líka dugað í áratug.
Viðskiptabann Vesturveldanna yrði ekki auðvelt viðureignar en ég hygg að við getum lifað það af.

Og svo auðvitað Plan B: Ef Vesturveldin hleypa aukinni hörku í málið, eigum við þann möguleika að hefja samningaviðræður við Rússa um loftrýmiseftirlit kringum Ísland. Þá fyrst færi litla Ísland að skipta máli á alþjóðavettvangi. Ég viðurkenni þó fyrstur manna að í slíkum spekúlasjónum er ég kominn út á afar hálan ís.

Ég sé ekki fyrir mér að viðskiptabanni Vesturveldanna yrði fylgt eftir með hafnbanni, þ.e. að Nató-herskip yrðu send hingað til að stöðva flutninga til landsins. Allavega ekki fyrr en Plan B væri komið til framkvæmda ? og áður það gerist þarf mikið að ganga á.

2) Hér að framan var dregin upp dökk mynd af því versta sem gæti gerst. Hugleiðum nú líklegri möguleika. Þeir geta út af fyrir sig verið nógu slæmir.

Bretar virðast ráða nógu miklu innan AGS til að geta stöðvað frekari lánveitingar. Það
þýðir einfaldlega að við fáum ekki meiri peninga þaðan.

Líklegt má telja að okkur verði fleygt út af EES-svæðinu. Gjaldeyrishöftin ein eru lögmæt ástæða til þess. Því fylgja reyndar nokkurn veginn sömu örlög og viðskiptabanni. Við getum ekki lengur selt til Evrópuríkja. Munurinn er sá að við getum áfram flutt inn frá Evrópuríkjum. Þetta þýðir trúlega að við yrðum eftir sem áður að mynda viðskiptatengsl við Rússa og Kínverja ? og auðvitað miklu fleiri þjóðir.

Í þessu málverki eru þó Bandaríkin ekki með. Viðskiptatengsl þangað þurfa ekki að rofna.
Það eitt skiptir gríðarmiklu máli. Hvaða afstöðu taka Bandaríki Norður-Ameríku?

3) Samtímis því að fella IceSave-samninginn lýsa Íslendingar því yfir að þjóðarbúið sé ógjaldfært. Eðlileg viðbrögð við slíkri yfirlýsingu gætu falist í því að Evrópusambandið sjálft tæki upp viðræður við okkur fyrir hönd aðildarríkja sinna um nauðasamninga. Líkleg niðurstaða yrði nokkuð þung greiðslubyrði fyrir ríkissjóð Íslands. En á hinn bóginn yrðu engar tölur óræðar, engar tölur óvissar. Við gætum þá fengið samning sem vissulega yrði erfiður, en niðurstaðan fyrirsjáanleg.

Lars Christiansen yfirmaður greiningardeildar Danske Bank, telur að Íslandi sé nálægt þjóðargjaldþroti. Þetta kemur fram á Vísi, en þar er haft eftir honun:

?Praktískt held ég að Ísland sé mjög nálægt þjóðargjaldþroti. Það gæti verið möguleiki falinn í því að viðurkenna það og þar eftir semja um erlendar skuldir. Erlendir lánadrottnar verða að horfast í augu við að Ísland getur ekki staðið við skuldbindingar sínar og því væri það betra fyrir þá að viðurkenni það með því að færa skuldirnar niður."

IV ? Þriðja leiðin
Að undanförnu hefur nokkurs konar þriðja leið stundum verið nefnd. Þessi leið felst í því að Alþingi fallist á ríkisábyrgðina en setji henni jafnframt ákveðin takmörk, sem t.d. gætu falist í því að binda ríkisábyrgðina við ákveðið hlutfall af þjóðarframleiðslu þau átta ár sem greiða á af láninu. Þetta þýddi í raun að ríkissjóður greiddi að hámarki nokkurn veginn tiltekna upphæð og það sem eftir kynni að standa í lok samningstímans yrði einfaldlega ekki greitt. Bretar og Hollendingar yrðu að sætta sig við það.

Það má velta fyrir sér viðbrögum Breta og Hollendinga við slíkri niðurstöðu. Kannski er líklegasti möguleikinn sá að þeir teldu þetta jafngilda því að niðurstaðan hefði verið felld og við stæðum þá frammi fyrir einhverjum svipuðum aðstæðum og lýst var hér að framan. Þetta er þó raunar alls ekki víst.

Á hinn bóginn hefði þessi niðurstaða þann kost að hún myndi styrkja málstað Íslendinga í áróðursstríðinu. Íslenskir ráðamenn fengju færi að koma íslenskum sjónarmiðum að í breskum og hollenskum fjölmiðlum. Þar geta þeir sagt: Íslendingar eru reiðubúnir að greiða eins mikið og mögulegt er, en kröfur breskra og hollenskra stjórnvalda samsvarar því, ?miðað við höfðatölu, að Bretar samþykktu 700 milljarða punda og Bandaríkjamenn 5,6 trilljónir dollara?, svo vitnað sé í grein eftir alnafna minn hjá LSE í Morgunblaðinu 30. júní.

Í slíkum viðtölum gæfist íslenskum ráðamönnum líka færi á að útskýra galla evrópska regluverksins og að það hafi í rauninni hvorki gert ráð fyrir ríkisábyrgð né bankahruni. Og að ekki sé með nokkurri sanngirni hægt að ætlast til að 300 þúsund hræður beri ábyrgð á svo hrikalegri fjárglæfrastarfsemi.

Ég er þeirrar skoðunar að almenningsálitið í Bretlandi og Hollandi og raunar öðrum ríkjum Evrópusambandsins sé eins konar ?vannýtt auðlind?. Ég held að það væri kostnaðarins virði að kaupa nokkrar heilsíðuauglýsingar í víðlesnum dagblöðum og setja málið í samhengi við höfðatölu. Bæði í Bretlandi og Hollandi er vandalaust að finna smáborgir eða héruð með ámóta mannfjölda og á Íslandi. Væri gerlegt, eðlilegt og sanngjarnt að leggja á íbúana í X að greiða 300-500 milljarða ef þrír bankar sem þar höfðu aðsetur hefðu farið á hausinn?

Samúð með lítilmagnanum er mörgu fólki eðlislæg. Við erum svo sannarlega í stöðu lítilmagnans í þessu máli. Og við hefðum átt að reyna að hafa áhrif á almenningsálitið í Evrópu fyrir löngu.

V ? Mín niðurstaða
Ég hef frá upphafi reynt að fylgjast vel með þessu máli og lesið nánast öll þau gögn sem ég hef komist yfir. Hér að framan hef ég reynt að taka saman þau atriði sem mér sýnast vega þyngst og auki sett fram ýmsar vangaveltur á grundvelli þeirra.

Og mín niðurstaða er sú, að þennan samning þurfi að fella. Ég held reyndar engu að síður að við þurfum að ná samningum um málið. En þessi samningur er bara allt of vondur. Hann er vissulega skárri en upphafleg drög gerðu ráð fyrir, en það er bitamunur en ekki fjár.

Meginástæða þessarar niðurstöðu minnar er sú að ég óttast að þegar upp er staðið, verði heildarupphæðin svo há að við getum í rauninni aldrei staðið undir að borga hana. Hér vísa ég fyrst og fremst til hinnar gríðarlegu óvissu sem ég rakti í II. kafla þessarar greinar ? um greiðslugetuna.

Ég er vissulega sárreiður þeim fjárglæframönnum sem komu okkur í þessi vanddræði, en afstaða mín byggist ekki á reiðinni, né þeirri réttlætistilfinningu að almennir borgarar þessa lands hafi ekki átt neinn þátt í að stofna til þessarar skuldarar. Afstaða mín byggist ekki einu sinni á þeirri einföldu réttlætiskennd að sekt eigi ekki að greiða fyrr en að undangengnum dómi.

Hitt á þó líka nokkurn þátt í afstöðu minni að mér finnast veðtryggingarákvæði samningsins nokkuð óljós. Hvað merkir það að ?Tryggingarsjóður innstæðueigenda og íslenska ríkið fallast, hvort um sig, einnig með óafturkræfum hætti á að beita ekki ... friðhelgi fyrir sig eða eignir sínar.?? Hvaða eignir? Gætu Bretar eða Hollendingar kannski tekið Landsvirkjun upp í skuld? Því hefur verið haldið fram og reyndar einnig mótmælt. Fiskurinn í sjónum hefur líka verið nefndur. Því verður svo sem varla trúað að fiskimiðin hafi í raun verið sett að veði, en minnsti vafi á því er einn og sér nægur til að samningurinn sé algerlega ótækur.

VI ? Rétta aðferðin
Ég held reyndar að það sé ekki sama hvernig þessi samningur verði felldur. Beinast liggur auðvitað við að Alþingi felli hann. En það tel ég reyndar verstu leiðina. Í augum umheimsins jafngildir það nokkurn veginn því að ríkisstjórnin sjálf segi nei við samningi sem hún er þegar búin að skrifa undir.

Allt öðru máli gegnir ef samningurinn færi í þjóðaratkvæðagreiðslu og yrði felldur með miklum atkvæðamun. Þá sér umheimurinn svart á hvítu að það er þjóðin sjálf sem segir nei ? ekki stjórnmálamennirnir.

Samningurinn ? eða öllu heldur lögin um ríkisábyrgð ? geta farið í þjóðaratkvæðagreiðslu eftir tveimur leiðum. Alþingi getur samþykkt þjóðaratkvæðagreiðslu, eftir að hafa samþykkt ný lög um þjóðaratkvæðagreiðslur. Slík þjóðaratkvæðagreiðsla er að vísu aðeins ráðgefandi, en illgerlegt fyrir þingið að samþykkja ríkisábyrgð sem hefur verið kolfelld í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu.

Langbesta leiðin er sú að þingið samþykki ábyrgðina en forsetinn beiti neitunarvaldi sínu og lögin fari þá leið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Slík atkvæðagreiðsla er samkvæmt stjórnarskránni ekki einungis ráðgefandi heldur bindandi. Bresk og hollensk stjórnvöld gætu nú ekki borið neinar sakir á ríkisstjórn eða Alþingi, heldur er nú við íslensku þjóðina að eiga.

Slík afgreiðsla slær vopnin úr höndum Breta og Hollendinga. Og gefur okkur hið fullkomna tækifæri til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri við evrópskan almenning. Ef kannski 75-80% þjóðarinnar neitar að samþykkja ríkisábyrgðina, sé ég enga sérstaka ástæðu til að kvíða framhaldinu.

Þótt staða málsins á þinginu sé nokkuð óljós eins og er, grunar mig að endalyktirnar verði þær að IceSave-ábyrgðin verði samþykkt. Til þess að draumsýnin um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu verði að veruleika þarf þó í rauninni aðeins eitt: Nógu margir þurfa að leggja leið sína inn á vefinn kjosa.is og skora á forsetann að neita að staðfesta þennan nauðungarsamning.

Skrá athugasemd

Til baka