Jón Dan

JonDan.is

Hver er maðurinn Fyrir mitt minni Minningabrot Af öðrum toga Fjölskyldufréttir/Fami...

Jón Daníelsson
Gráskeggur úr Hrútafirði

5.2.2010

Börnin hafa rétt fyrir sér

Börn segja nú almennt ?Það var sagt mér? en ekki ?Mér var sagt það?. Um þetta var dálítið fjallað í Kastljósi í kvöld. Þar kynnti Sigríður Sigurjónsdóttir niðurstöður rannsóknar sem hún hefur unnið að í allmörg ár.

Sigríður viðurkenndi fúslega sína eigin tilfinnalegu íhaldsemi ? sem einfaldlega felst í því að finnast allt nýtt málfar vera rangt málfar. Sú íhaldsemi er held ég sameiginleg flestum sem náð hafa fullorðinsaldri. Fræðimaðurinn Sigríður sagði hins vegar að trúlega væri þetta ?málbreyting?, sem sagt tungumálið að breytast.

Þeir sem alls engan áhuga hafa á íslensku máli, málfræði eða setningafræði hafa þegar lesið of langt og ættu að snúa sér að öðru.

Ég hef sjálfur þurft að umbera þetta málfar á heimilinu í svo sem áratug. Þar af leiðandi hef ég velt því dálítið fyrir mér. Og niðurstaða mín er sú að í meginatriðum séu börnin að gera rétt ? sem sagt færa málvenjuna nær hefðbundinni orðaröð.

Algengast er í íslensku máli að ?frumlagið? sé fremst í setningu og svo komi ?umsögnin?, t.d.: Hann sagði mér það. Hér er ?Hann? frumlag og ?sagði? umsögn (þetta er sem sagt úr svonefndri setningafræði).

Skoðum svo hina algengu setningu: Mér var sagt það. Hér ?það? (aftast) frumlag og ?var? (næstfremst á sínum stað) umsögn.

Skoðum svo leið barnanna: Það var sagt mér. Hér er frumlagið (það) komið fremst, umsögnin enn kyrr á sínum stað og svo restin þar á eftir eins og almennt gerist. Ég trúi því varla að Sigríður Sigurjónsdóttir hafi ekki tekið eftir þessu í rannsókn sinni. Sennilega hefur hún bara ekki komið þessu ?smáatriði? að í viðtalinu.

Það er reyndar ekki svo að öll þau dæmi sem hún tiltók, lúti þessu lögmáli. En tungumál lýtur ekki lögmálum stærðfræðinnar, hvorki í nútíð né í þeim breytingum sem skapa tungumál framtíðarinnar.

Mér þykir eiginlega merkilegt að ég skuli finna hjá mér hvöt til að taka málstað ungdómsins í þessu máli, ríflega sextugur að aldri.

En það geri ég. Það má nefnilega aldrei gleymast að tungumálið er til afnota fyrir manninn. Maðurinn er ekki til vegna tungumálsins.

4 athugasemdir

Skrá athugasemd

05.02.10 02:05

Arngrímur Vídalín

Ég er alveg sammála þér, sérstaklega með útgangspunktinn.

Hinsvegar er ekki rétt að frumlag standi alltaf í nefnifalli. 'Það' er ekki frumlag í 'Mér var sagt það' frekar en 'bókin' er frumlag í 'Mér fannst bókin góð'. Frumlag er einfaldlega það orð sem gegnir setningafræðilegu hlutverki frumlags - og 'bókin' er ekki meiri gerandi en 'það' í þessum setningum.

Höskuldur Þráinsson fjallar ágætlega um þetta í bók sinni um íslenska setningafræði.

05.02.10 03:51

Jón Dan

Takk, Arngrímur.

Ég er reyndar bara "amatör" í fræðunum og kunnáttan í setningarfræði að verða hálfrar aldar gömul. Þeirri grein hefur auðvitað farið fram. Trúlega einmitt í samhengi við málþróun og að menn hafa áttað sig á því að hin "stærðfræðilega" sýn gekk ekki upp.

En í aðalatriðum sýnist mér sem sagt að börnin okkar og barnabörnin séu að færa talsmátann nær meginreglunum fremur en fjær.

Ég þarf svo auðvitað að lesa bók Höskuldar þegar tími vinnst til :-)

05.02.10 08:37

Haukur Kristinsson

Já, þú ert greinilega "amatör" í fræðunum. Það ekki fer á milli mála.

05.02.10 17:46

Jón Dan

Veistu það Haukur, að mér finnst bara heldur gott að fá á baukinn, þegar mér skjöplast í einhverju. Lít á það sem lærdóm og kann viðkomandi þakkir fyrir.

Burtséð frá því var meginefni bloggfærslunnar að benda á að þótt okkur sem eldri erum, þyki þessi málbreyting skrýtin og jafnvel "röng", þá er staðreyndin engu að síður sú að hér eru börnin óafvitandi að breyta orðaröð til samræmis við sem algengast er.

Til baka